UN@ est une plateforme d'édition de livres numériques pour les presses universitaires de Nouvelle-Aquitaine

Abréviations

* : insertion marquée par une astérisque
• : insertion marginale sans astérique
⁂ : manique
˓nn˒ : lettres ajoutées comme indispensables
| : changement de main
{nn} : mot répété sans utilité
den. : denarius
libr. : libra
morl. : morlanorum, morlanensis
sol. : solidus
turonen. : turonensium.

Dans l’édition, les titres écrits en rouge sur le manuscrit ont été portés tels quels, mais le reste de la rubrique ou des rehauts en bleu sur les pieds de mouche ou les initiales a été rendu en gras. Les lettrines indiquées correspondent à plusieurs types de tels ornements sur l’original. Les profils grotesques dessinés en marge ne sont signalés que s’ils sont indépendants des filets des lettrines.

Les variantes orthographiques (hedificare, pissina, etc.) n’ont pas été relevées dans la mesure où elles ne gênent pas la compréhension du texte, de même l’absence de redoublement de nombreux m (ex. comode pour commode) ; lorsqu’il y a une ambiguïté par homophonie, elle est indiquée (sensus pour census), sauf dans le cas de consilium pour concilium (systématique) et de ses dérivés ; nous signalons aussi honus pour onus, à cause d’un passage obscur dans (36/4).

NB. La section des statuts synodaux, légatins et provinciaux (6-14) ne comporte pas de tableaux de tradition, sauf pour (11) ; en début d’article un encart signale :

  • les éléments d’intertextexualité d’un diocèse à l’autre ;
  • les principaux manuscrits ou éditions des statuts pris en considération.

L’apparat critique consigne les variantes significatives des textes proches (le plus souvent les statuts d’Auch ou de Dax) dont les titres ont été reproduits entre [ ].

(1). – Sommaire.

(1/1) Denunciatio excommunicacionis et excommunicatorum generalis, f. I

(1/2) Copia unionis abbatie monasterii Sancte Quiterie de Manso et episcopi Adurensis, f. III

(1/3) Instrumentum quod monasterium Sancte Quiterie tenetur censualiter singulis annis in Quadragesima decem libras cere solvere ecclesie Auxitane ad faciendum cereum in Pasca, f. IIII

(1/4) Incipiunt constitutiones sinodales Adurensis diocesis et primo quod nullus pretendat ignoranciam de eisdem constitutionibus, f. V

De baptismo et ejus effectu, f. VI

De adultis in fronte per episcopum confirmandis, f. VII

De penitencia

In quibus casibus potest quis alieno sacerdoti confiteri, f. VIII

Qualiter presbiteri monere habeant parrochianos suos confiteri

De confessionibus

Casus in quibus penitentes sunt ad episcopum remittendi, f. X

De confessionibus inquirendis, f. XI

De sacramentis altaris et ejus ornamentis

De corporalibus

De calicibus et ampuleis, f. XII

De sacerdotibus

De corpore Christi, f. XIII

Qualiter presbiteri monere habeant subditos ad unctionem recipiendam

De oleo infirmorum et de crismate

De alienatione rerum ecclesiasticarum, f. XIIII

De vita et honestate clericorum

De testamentis, f. XVI

De sepult˓ur˒is, f. XVII

De decimis et premitiis

De sponsalibus et matrimoniis, f. XVIIII

De immunitate ecclesiarum, f. XIX

Ne presbyteri accipiant aliquid pro sacramentis Ecclesie ante eorum collationem, f. XX

De vicariis, f. eodem

De judicibus et capellanis, f. eodem

De diebus dominicis et festivis, f. XXI

De pignoribus, f. eodem

De clericis mercatoribus, f. eodem

De sententia excommunicationis et suspentionis, f. eodem

/f. sn1v/

De statu monachorum et canonicorum regularium, f. XXII

De parjuriis et penis ipsorum, f. XXIII

(1/5) ⁋ Sententia venerabilis Galonis cardinalis contra sacerdotes et clericos qui tenent focarias et alias mulieres suspectas in domibus suis, f. XXVI

(1/6) ⁋ Incipiunt constitutiones domini Symonis cardinalis, f. XXVII

De officio judicis delegati, f. XXXI

De oficio judicis ordinarii, f. XXXI

De hiis qui vi, metu˓s˒ve causa gesta sunt, f. XXXII

De foro competenti

De decimis. ⁋ De testamentis. De immunitate ecclesiarum, f. XXXIII

De judeis et eorum perfidia. ⁋ De privilegiis et excessibus privilegiatorum. De officio judicis delegati, f. XXXV

(1/7) ⁋ Incipiunt constitutiones provinciales Auxitane provincie. De electione, f. XXXVI

Extra, De electione, secundum cap. Gregorii X vel VII et eodem titulo in synodo domini Symonis quinto libro que incipit Inter curas que nostro coherent officio in tocius consilii, f. eodem

Extra, De electione, Quia sepe, Lib. VI Bonifacii VIII, f. XXXVII

Extra, De officio ordinarii, cap. finale, Lib. VI, f. eodem

De prebendis, Eum qui, Lib. VI Bonifacii VIII, f. eodem

Extra, De prebendis, cap. I, Lib. VI, questio De electione, IIII est et incipit Suscepti regiminis cura, f. XXXVIII

De electione, cap. Commissa, Lib. VIo, f. eodem

De temporibus ordinandi, f. eodem

Extra, De etate et qualitate, Permittimus, Lib. VI, f. XXXIX

De officio archidiaconi, f. eodem

De officio legati, f. eodem

De officio ordinarii, f. eodem

De hiis qui vi, metu˓s˒ causa fuerint, f. XL

De foro competente, f. eodem

De vita et honestate clericorum, f. eodem

Extra, De jure jurando, cap. finale Lib. VI, f. XLI

Extra, eodem titulo, cap. I, Lib. VI, id est Nicholai, f. eodem

De exceptionibus, f. XLII

De sepulturis

Extra, De sepulturis, cap. I, Lib. VI

Extra, eodem titulo, De testamentis, Lib. VI, Extravagans est Bonifacii VIII, f. XLIII

Extra, predicta decretali, De testamentis, eodem titulo, Lib.VI

De decimis, f. XLIII

De capellanis monachorum et religiosis, f. XLV

/f. sn2/ Extra, eodem titulo, cap. Presbyteri, Lib. VI, f. eodem.

Extra, De privilegio, Volentes cum in eos autem Innocentii IIII, Lib. VI, f. eodem

De censibus et procurationibus, f. eodem

De consecratione ecclesie vel altaris, f. XLVI

De reliquiis et veneratione sanctorum

Extra, eodem titulo, cap. I, Lib. VI, f. XLVII

De ecclesiis edificandis, Extra, eodem titulo, cap. finale.

De immunitate ecclesiarum, f. XLVIII

De clandestina desponsatione, f. L

De sortilegiis, f. LI

De penitentiis et remissionibus

De sententia excommunicationis

Ne clerici vel monachi, cap. VI

De privilegiis, cap. Episcoporum, Lib. VI, f. LII

(1/8) ⁋ Statuta provincialia sub anno Domini MCCXC, f. LIII

(1/9) Statuta provincialia sub anno Domini MCCCIII.

De immunitate ecclesiarum, f. LV

De sententia excommunicationis, f. LVI

De electione, f. LVII

De parrochiis

De celebratione missarum

De sepulturis

De penitentiis, f. LVIIII

De usuris

(1/10) ⁋ Compositio facta inter dominum Martinum, Adurensem episcopum, et dominum Seguinum de Stanno, militem, super decima Sancti Ypoliti de Badigos in Marciano, in qua episcopus habet quartam et arceutum annuum et cirotecas in mutatione domini, f. LXXXVII

(1/11) ⁋ Confessio domini Seguini de Stagno quod episcopus Adurensis habet quartam partem in decima Sancti Ypoliti de Badigos, f. LXXXIX

(1/12) ⁋ Venditio terre de Balasino facta preceptori hospitalis Sancti Antonii de Golonio, f. eodem

(1/13) ⁋ Renunciatio facta per Aymericum de Revinhaco et na Maubin, uxorem suam, Ramundum, Bernardum et Aymericum, eorum filios, de decima parrochie Sancti Petri de Lusson, f. XC

(1/14) ⁋ Compositio facta inter dominum G(arsias), Adurensem episcopum, et parrochianos d’Eyres super decimis novalium dicte parrochie, in qua episcopus recipit mediam partem et aliam in novis et antiquis in ecclesia de Eyres, f. XCI

(1/15) ⁋ Compositio facta inter episcopum Adurensem et abbatem Sancti Antonii Vianensis, f. XCII

(1/16) ⁋ Compositio facta inter episcopum Adurensem et abbatem et conventum Sancti Severi /f. sn2v/ super decimis novalium, f. XCVIII

(1/17) ⁋ Compositio facta inter episcopum Adurensem et abbatem et capitulum Sancti Gerontii super decimis novalium et custodia ecclesiarum patronatus dictorum abbatis et capituli, f. C

(1/18) ⁋ Quomodo episcopus Adurensis, tradidit ad firmam domino de Sancto Cirico et suis heredibus ad vitam ipsius episcopi decimas novalium parochie de Sancto Cirico salvo jure rectoris, f. CIIII

(1/19) ⁋ Instrumentum de invasione facta domino episcopo Adurensi in loco de Plano per Ramundum Arnaldum Spurium de Bearnio et alios in ipso instrumento contentos, f. CV

(1/20) ⁋ Instrumentum de pronuntiatione facta per dominum G(arsiam) episcopum Adurensem super submissionem in ipsum factam per Ramundum Arnaldum Spurium de Bearnio pro invasione eidem episcopo facta in loco suo de Plano, f. CVI

(1/21) \|Item aliud instrumentum factum cum rege Anglie per episcopum et capitulum Adurensem et monasterium Sancte Quiterie, ˓f.˒ CXI verso|/

(1/22) ⁋ Ordinatio facta cum Petro de Buros, feudatorio episcopi Adurensis, f. CXVI

(1/23) ⁋ Clausule que continentur in testamento Martini de La Loverie defuncti quondam archipresbiteri Montis Marciani et officialis Adurensis cujus tenor testamenti sic incipit, f. CXIX

(1/24) ⁋ Compositio facta per dominum Ramundum, Condomiensem episcopum, inter G(arsiam) episcopum Adurensem et fratrem Vitalem, abbatem et conventum monasterii Sanctoa) Johannis de Castella, f. CXX.|

a) Corr. Sancti.

/f. sn3/

(2). – 1359, 7 septembre. – Transaction entre les religieuses du couvent de Sainte-Claire de Mont-de-Marsan et l’évêque d’Aire-sur-l’Adour au sujet des terres et de la forêt de Lartigole.

A. Original, Arch. dép. des Landes, H 176/21. – B. Copie de A, Livre rouge.
Souligné : mots ou lettres détruits sur le bord droit de l’original.
<mot> : mots figurant seulement sur l’original.

•\|Minorissarum.|/

In nomine Domini amen. Noverint universi quod cum lis et questio esset et verti speraretur inter sindicum et procuratorem venerabilium et religiosarum abatisse et conventus minorissarum Montis Marsiani ex una parte agentes, et Ramunduma) Morar, Johannem et Sancium deu Nunh, feudatarios seu emphiteototasb) reverendi in Christo patris domini Bernardi1, Dei gratia Adurensis et Sancte Quiterie episcopi et procuratorem ejusdem domini episcopi, eorum causam assumentes tamquam domini cujus interest, ex altera deffendentes, super eo quod dicte domine abbatissa et conventus et sindicus earum dicebant et asserebant quod nemus et terra tota vocata de Lartigola, quam olim Johannes de Banossio tenebat in feudum emphiteoticarium ab eisdem sub annuo censu X sol. morl. ceciderat in et ipsis tamquam dominabus devenerat in commissum pro eo quia idem Johannes, cum de jure et consuetudine terre non possedc), vendiderat et alienaverat dictum nemus et terram in manum mortuam, videlicet dominum D(alphinum) de bona memoria episcopum Adurensem, et idem dominus absque laudimento <et concensu> earum necque alicujus alterius ad hoc potestatem habentis occupaverat dictam terram et nemus et se de facto intruserat in eadem ac etiam arbores et nemus scindi et depopulari fecerat et dictis rusticis retroinfeudaverat in grande prejudicium earumdem ad quas dicta terra et nemus spectabant in franchod) et libero alodio ab antiquo ac etiam de presenti, causis et rationibus suprascriptis et aliis suis loco et tempore proponendis venerabili viro domino Jacobo de Sirano, licenciato in decretis, vicario generali et officiali Adurensi, pro dicto domino suo episcopo et dictis enphiteotis predicta omnia et singula negante contra quatenus contra dominum suum et dictos enphiteotas faciunt, et in contrarium dicentes et asserentes dictam terram et nemus in solidum ad dictum dominum suum episcopum pertinere et ipsum possidere suo bono jure et dicto domino D(alphino) de bona memoria episcopo Adurensi et successoribus licuisse et licere retro in emphiteosim dare et aliter tamquam in re sua pro suo libito voluntatis. Tandem dicte partes videlicet venerabiles et religiose domine Talesiae) de Trena, abbatissa, Geralda de Riperia, Dulcia de Mocha, Rosa de Pompenyaco et Bertranda de Nausenx, pro se et de concensu expresso omnium aliarum insimul et ad sonum campane more solito congregate capitulum facientes, et providus vir magister Petrus de Cogrestono, jurisperitus, sindicusf) et procurator earumdem ex una parte, et dictus dominus vicarius et officialis nomine dicti domini sui episcopi et enphiteotarum suorum ex altera, volentes et affectantes ad pacem et concordiam devenire et litigiorum amfractusg), expensas et pericula litis etiam evitare communibus amicis utriusque videlicet venerabili viro domino Petro de Maucor, judice et thesaurario Marsiani, et religioso viro fratre Johanne de Malartico earum pa˓tr˒e et confessore et aliis tractantibus pacem et concordiam inter eos pastisserunth), transegerunti) et per modum transactionis amicabilis convenerunt ut sequitur, videlicet quod dicta terra et nemus cum omnibus juribus et pertinenciis suis sit et remaneat <et pertineat> insolidum pleno jure in franchoj) et libero alodio cum dicto domino episcopo et successoribus in perpetuum pro suis utilitatibus et voluntatibus omnimodok) in perpetuum faciendis, et quod pro illis X sol. morl. quos ab antiquo dicte domine abbatissa et conventus percipiebant pro censu annuo dicte terre et nemoris deducantur alii X sol. morl. de XL sol. morl. /f. sn3v/ censuum seu feudorum quos eedem domine faciunt annuatim eodem domino episcopo Adurensi et pro arreradgiis dictorum X sol. morl. censualium eisdem dominabus subtractis et aliis juribus, actionibus, expensis et demandis predictis et aliis quibuscumque eisdem competentibus nunc et in futurum quovismodo, idem dominus episcopus et dictus vicarius solvit eisdem dominabus abbatisse et conventui quadraginta quinque florinos auri boni et legitimi ponderis, quosquidem XLV florinos recognoverunt se habuisse, recepisse et in utilitate dicti earum monasterii convertisse, de quibus se tenerunt pro paccatis et contentis, renunciantes exceptioni dicte pecunie non numerate et in utilitatem earum non conversel) ac {ac} doli et in factum promittentes insuper dicte partes quod ipse facient presentem transactionem et omnia et singula contenta in ea laudare et confirmare per eorum superiores, capitulum Adurense et alios ad quos pertinuerit et quod predicta omnia et singula facient bona et firma esse et durare perpetuo ad invicem per firmam stipulacionem et obligationem sub bonorum dicti episcopi et ecclesie sue ac dictarum dominarum abbatisse et conventus presentium et futurorum omnium ypotheca, renunciantes scienter et expresse exceptioni dicte transactionis et contentorum in ea non factorum, restitutionis in integrum benefficiom), omnique alii juri canonico et civili quibus contra predicta vel aliquod premissorum utraque partium venire possit quovismodo et ita hec omnia et singula supradicta tenere, servare et in nullo contravenire bona fide sua, dicte partes invicem promiserunt. De quibus omnibus et singulis dicte partes nomine quo supra requisiverunt sibi fieri singula vel plura instrumenta. Acta fuerunt hec in dicto monasterio dictarum minorissarum die septima mensis Septembris anno Domini MoCCCoLIXo, regnante domino Johanne Francie rege, dominante domino Guastonen), comite Fuxi, vicecomite Bearnensi et Marsiani, predicto domino B(ernardus), Adurensi episcopo, presidente, presentibus religioso viro fratre Johanne de Malartico, Petro deu Massey, presbitero, rectore ecclesie Sancti Cirici de Maurelhano, testibus ad premissa, et me, Bernardo de Tojarioo), communi et publico notario Montis Marsiani qui omnibus et singulis suprascriptis dum sic agebantur presens fui eaque omnia et singula retinui et de predictis hoc presens publicum instrumentum scripsi et in hanc publicam formam redegi et signo meo solito signavi.

Et ad majorem premissorum firmitatem, predicte partes sigilla vicariatus Adurensis et conventus predicti duxerunt presentibus apponenda.|

a) Raymundum A. – b) Corr. emphiteotas d’après A. – c) Corr. posset. – d) franco A. – e) Talezia A. – f) scindicus A. – g) amffractus A. – h) pastisterunt A. – i) transigerunt A. – j) franco A. – k) omnimode (sic cod.) A. – l) conversse A. – m) beneficio A. – n) Gastone A. – o) Thojario A.

/f. 1/

(3). – 1330. – Excommunications dont celle des meurtriers d’Anissans de Toujouse, prononcées par le concile provincial de Marciac.

A. Livre rouge. – B. Copie partielle (3/11-14) de A, sans indication de provenance, par Larcher, 21, 351-353 (no 255) : “Excommunication lancée par l’évêque d’Aire.” 

Ce texte recoupe celui de l’excommunication solennelle des assassins d’Anissans de Toujouse par le concile de Marciac le 11 décembre 1330, copié dans un des cartulaires de la cathédrale d’Auch (Arch. dép. du Gers, G 19) et édité par J. Duffour en 1907, LrAu, 53-57. Auparavant, l’édition Mansi 1759 (25, 887-890) transmettait les décisions du concile de Marciac d’après un manuscrit de la bibliothèque de Maurice Le Tellier, coadjuteur de l’archevêque de Reims mais dont on ignore la provenance géographique.

Dans le LrAu, en général, nous avons pris en compte les transcriptions provenant du manuscrit noté “D” par l’abbé Duffour, ou “manuscrit de Dax” (BnF, ms. lat. 1542), qui correspondent presque exactement à celles du Livre rouge d’Aire, mais le concile de 1329-1330 fait exception car le manuscrit D n’en rapporte pas les actes (LrAu, 53 n. 1).

(3/1)

Denuntiamus et denuntiari mandamus excommunicatos singulis diebus dominicis et festivis, omnes hereticos, fautores et receptores eorumdem, omnes sortilegos et sortilegas, divinos et divinas, et credentes ejusdem.

(3/2) ⁋ Item impeditores et perturbatores juridictionis Ecclesie et ecclesiastice libertatis et omnes inicientes manus violentas in clericos vel personas religiosas et prebentes eisdem auxilium, consilium vel favorem, et omnes raptores et occupatores bonorum et rerum ecclesiarum et ecclesiasticarum personarum, et loca ubi clerici vel dicta bona capta seu rapta fuerint, et ubi deducentur subjacere ecclesiastico interdicto.

(3/3) ⁋ Item omnes usur\|ar|/arios manifestos.

(3/4) ⁋ Item omnes facientes conspiracionem contra Ecclesiam et ecclesiasticam libertatem.

(3/5) ⁋ Item concubinarios, insextuososa), fornicarios et adulteros manifestos.

a) Corr. incestuosos.

(3/6) ⁋ Item omnes singulos laycos detentores decimarum et eorum uxores, filios et filias et familiam interdictos.

(3/7) ⁋ Item omnes occupantes decimas novalium quibus non competunt de jure nisi per privilegium sedis apostolice se possint excusari.

(3/8) ⁋ Item violatores ecclesiarum et cimiteriorum.

(3/9) ⁋ Item omnes illos qui non solvunt legitime decimas et primitias de omnibus rebus licite acquisitis et alia jura parrochialia et debet eis denegari ecclesiastica sepultura.

(3/10) •\|Omnes qui compellunt solvere pedagia seu pontagia per personas ecclesiasticas.|/

⁋ Item denuntiamus et denuntiari mandamus /f. 1v/ excommunicatos, omnes qui compellunt ecclesias seu ecclesiasticas personas, solvere pedagia, guidagia, pontagia, seu alias escationes pro se vel rebus suis quas defferunt seu defferri faciunt non causa negociandi, et si universitas vel communitas fuerit ipsos et locum subjacere ecclesiastico interdicto.

(3/11) ⁋ Item denunciamus et denunciari mandamus excommunicatos per consiliuma) provintiale declaratos, tamquam invasores et culpabiles homicidii inhumaniter perpetrati in personam bone memorie domini A(nessancii), quondam episcopi Adurensis2, et depredationis bonorum ipsius, Tersollumb) de Baulatoc), B(ernardum) de Caneto, R(aymundum) Willelmi, G(uilhermum) d’Arribauted), Johannem et Arnaldum ejus fratres, Spurium de Medo, P(etrum), Spurium de Sanguineda alias dictum d’Arbocava, Ar(naldum) Willelmie) de Serviacof), Spurium de Junhg), Menautonumh) et Johannem de Capite Villei) fratres, et incurrisse alias penas contentas in constitutione provincie que incipit : Quia quod contra prelatos, et Theubaldum et Menaldum de Barbazano fratres, Guilhelmum de Moncadrej), Ar(naldum) dominum de Mo\|r|/lanek) tamquam receptatores dictorum malefactorum post dictum delictum comissum incidisse in penas contentas in dicta constitutione : Quia quod contra prelatos, per declarationem sacri provincie consilii nunciamus et mandamus publice nuntiari.

a) Corr. concilium, cette graphie systématique ne sera plus signalée ensuite comme fautive, B la corrige. – b) Tercellum LrAu. – c) Brulato Mansi. – d) Ramundum Guilhermi d’Arribaute B. – e) Guilhermi B. – f) Serinhaco LrAu. – g) Iu LrAu. – h) Manentonum LrAu, 55. – i) Capite Villa LrAu. – j) Moncadie LrAu. – k) Morlana B. Theobaldum de Tusagueto ajouté à cette liste, LrAu.

(3/12) ⁋ Item denunciamus et denuntiari mandamus excommunicatos illos qui ceperunt dominum P(etrum) de Media Careria tunc archidiaconus Theursani et questionaverunt eumdem et redemi ipsum fecerunt et prebentes eisdem auxilium, consilium vel favorem et participantes /f. 2/ cum eisdem campanis et pulsatisa) et candelis accensis et extinctis alias penas a jure statutas incurisse et loca ubi predicti raptores et capientes dictum dominum P(etrum) premissa commiserunt et ubi recepti fuerunt subjacere ecclesiastico interdicto, et omnes parrochias ubi ipsos esse contigerit interdictas quamdiu ibi fuerint, et in eisdem debuerunt cessare a divinis preterquam in casibus a jure licitis et permissis.

a) Corr. campanis pulsatis, B.

(3/13) ⁋ Item denuntiamus et denuntiari mandamus excommunicatos campanis pulsatis et candelis accensis et extinctis Ar(naldum) Willelmia) de Costera, Ar(naldum) de Castino alias dictum Arnautam, Ar(naldum) de Ferris, clericos, et P(etrum) de Bethonis alias dictum de Lobenx, laycumb), et prebentes eisdem deffentionem, auxilium, consilium vel juvamen, et participantes cum eisdem, et civitatem nostram Adurensem et populum ejusdem civitatis et alia loca ubi predicti Ar(naldus) Willelmic), Ar(naldus) et Ar(naldus) clerici, et P(etrus) laycus recepti fuerunt subjacere ecclesiastico interdicto, et parrochias ubi ipsos esse contigerit interdictas, et deberunt cessare a divinis in eisdem quamdiu ibi fuerint, preterquam in casibus a jure licitis et permissis, ex eo quia interfecerunt in civitate Adurensi Johannem de Armentivo, rectorem ecclesie de Superfargiis, prebendarium nostre ecclesie Adurensis et gerentem vices officialis nostri Adurensis3.

a) Guilhermi B. – b) laicum B. – c) Guilhermi B.

(3/14) ⁋ Item denunciamus et denuntiari mandamus excommunicatos Ar(naldum) Willelmia) de Superfargiis alias dictum Calhau, et P(etrum) Saubatge de Caseriis, /f. 2v/ campanis pulsatis et candelis accensis et extinctis et participantes cum eisdem quia ceperunt et vulneraverunt atrociter Vitalem de Sancto Paulo, presbiterum tunc rectorem ecclesie de Vineali.

a) Guilhermi B.

(3/15) ⁋ Item denunciamus et denunciari mandamus excommunicatos a canone omnes illos qui scienter contrahunt matrimonium in gradu consanguinitatis vel affinitatis a jure prohibito.

(3/16) ⁋ Item illos qui in loco interdicto sepeliunt in ecclesiis vel cimiteriis corpora defunctorum seu excommunicatos vel nominatim interdictos sive usurarios manifestos in casibus a jure non concessis.

(3/17) ⁋ Item et religiosos quoscumque qui clericis aut laycis sacramentum eucharistie vel unctionis extreme matrimoniumve sollempnisare presumpserint non habita super hiis parrochialis presbiteri licencia speciali.

(3/18) ⁋ Item et omnes excommunicatos qui ad mandatum capellani parrochialis nolunt exire ecclesiam quando divina officia celebrantur et talium absolutio sedis apostolice reservatur.

/f. 3/

(4). – 1228, 20 avril. – Union de l’abbaye du Mas d’Aire-sur-l’Adour à l’évêché d’Aire.

A. Original perdu. – B. Copie de A, Livre rouge. – C. Copie de (4/2-4) sur B par Oihenart, BnF, Duchesne, 104 : manuscrit d’Oihénart n o46, f. 284. – D. Copie de (4/2) sur B par Estiennot, BnF, ms. lat. 12771, 416bis – E1, copie de B, Larcher, 20, 29-30 (no 17). – E2. Autre copie Larcher, conservée à l’évêché d’Aire, perdue ?
a. Éd. de E1 ou E2 par Monlezun 1849, 6, 380-381.
Sur la tradition de ce document voir Degert 1908, 69 n. 2.

Copia unionis abbatie monasterii Beate Quiterie de Manso et episcopi Adurensis.

(4/1) ⁋ A(manevus), Dei gratia archiepiscopus Auxitanus, Hugo4 Bigoritanusa) et Willelmusb)5 Olorensis episcopi, delegati a domino papa, universis ad quos presens pagina pervenerit, salutem in Domino. Cum translatio sedis Adurensis ad monasterium Sancte Quiterie de Manso, vel unio earumdem ecclesiarum nobis comissa fuisset sub ˓h˒ac forma :

a) Bigorritanus E1, a. – b) Willermus E1.

(4/2) Gregorius6, episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus archiepiscopo Auxitano et Vigoritanoa) et Olorensi episcopis, salutem et apostolicam benedictionem. Cum sicutb) te, fratrem archiepiscopum, intelleximus referentem civitas Adurensis, tum propter longam guerrarum instantiam tum propter corruptionem aquarum et aeris pestilentiam, sit a Deo inminuta, quod a tempore cujus non stat memoria, vix ibi XII mansionarii remanserint, episcopus, qui omni solatio destitutus non habet ubi caput valeat reclinare, propter quod velintc) ibi episcopalis titulus dignitatis : unde cum sit ibi vicina quedam abbaciola Sancte Quiterie de Manso paucis monachis habitata, ecclesie Adurensi jure dyocesanod) subjecta, uniendi eam episcopali sedi, vel sedem transferendi ad eam, ita tamen quod ibi semper monasticus vel regularis ordo servetur, licentiam a nobis humiliter postulasti. De vestra itaque fide ac discretione plenam in Domino fiduciam obtinentes, fraternitati vestre per apostolica scripta mandamus quatinuse), si est ita, et cum /f. 3v/ pace fieri poterit illorum, efficiarisf), apellationeg) remota, quod secundum Deum magis videritis expedire. Quod si forte aliquis articulos difficultatish) emiserit, illum nobis studeatis fideliter intimare, ut procedeamusi) exinde prout secundum Deum viderimus procedendum. Quod si non omnesj) hiis excequendisk) preteritisl) interesse, duo vestrum ea nichilhominusm) excequentern). Datum Laterani sexto idus Januarii, pontificatus nostri anno primoo).

a) Bigorritano D. – b) Sic a. – c) Corr. viluit d’après C, E1, a. – d) diocesano C, D, E1. – e) quod C, quatenus D, E1, a. – f) Sic cod, illorum efficiatis C, D, E1, illud efficiatis a. – g) oppositione D. – h) articulus difficultatis C, articulus difficultatem D, articulum difficultatis E1, a. – i) Corr. procedamus d’après C, D, E1, a. – j) omneis a. – k) exequendis C, D, E1, a. – l) Corr. poteritis d’après C, D, E1, a. – m) nihillominus D, nichilominus E1, nihilominis a. – n) Corr. exequantur d’après C, D, E1, a. – o) Hanc abatiam postea univerunt sedi Adurensi anno 1236 A. archiepiscopus, Bigorritanus et Villermus Oloronensis episcopus. Mg : anno MCCXXXVIII, D.

(4/3) Nos au\c/toritate apostolica procedentes accessimus ad ecclesias supradictas et, de concilio et ascensua) episcoporum Lascurensisb), Convenarum et Baionensisc), diligenti tractatu et consilio peritorum, taliter providimus ecclesiis memoratis.

a) assensu E1, a. – b) Lascurrensis E1, a. – c) Bayonensis E1, a.

(4/4) Nosa) A(manevus), Dei gratia archiepiscopus Auxitanus, H(ugo) Vigoritanusb) et Willelmus Olorensis episcopi, a summo pontifice delegati, habito diligenti tractatu, de consilio multorum episcoporum et aliorum peritorum et, de concensuc) omnium monachorum etd) monasterii Sancte Quiterie et canonicorum ecclesie Sancti Johannise), auctoritate apostolica qua fungimur in hac parte, unimus ecclesiam Sancti Johannisf) Adurensis et monasterium Sancte Quiterie de Manso, ita videlicet quod episcopus Adurensis sit de cetero in perpetuum utriusque ecclesie episcopus et prelatus et utraque ecclesia retineat jura et privilegia, possessiones et alia bona que in presenti possidet vel in futurum poterit adipi˓s˒ci. Electioni episcopi intersint communiter canonici et monachi et electio una vice in una et alia in reliqua ecclesia semper in posterum celebretur : ordo vero monasticus semper in monasterio Sancte Quiterie observetur. Actum apud Sanctam Quiteriam de Manso, anno Domini MoCCoXXVIIIog), Xo die exeunte Aprili7, presentibus episcopis supradictis et multis aliis bonis viris.

a) Non a. – b) Vigorritanus C, E1, a. – c) Sic cod. consensu C, E1, a. – d) et omis E1, a. – e), f) Joannis E1, a – g) 1238 par erreur C.

/f. 4/

(5). – 1149-1150. – Sainte-Quitterie. P., abbé du monastère de Sainte-Quitterie d’Aire, s’engage à donner, à l’église métropolitaine Sainte-Marie d’Auch, dix livres de cire destinées à la confection du cierge pascal, en signe d’affiliation.

Aire : A1. Original perdu. – B1. Copie de A, Livre rouge. – C1. Copies de B1 par Estiennot, BnF, ms. lat. 12771 416bis-417 (C1a : Abbas et conventus Sanctæ Quiteriæ ineunt precum societatem cum ecclesia Auxiensi) et ms. lat. 12773, 264 (C1b : Societas inita inter ecclesias Sanctæ Mariæ Ausciensis et Sanctæ Quitteriæ Adurensis).
Auch : A2. Original perdu. – B2. Cartulaire noir de Sainte-Marie d’Auch, Arch. dép. du Gers, G 16, f. 98v-99v.
a2. Éd. de B2, Lacave La Plagne-Barris, éd. 1899, 70-71.

Notum sit tam presentibus quam futuris quod ego P., Dei gratia abbas monasterii Sancte Quiterie Adurensis et fratres ejusdem ecclesie communi consilio et consensu constituimus dare dum viveremus et potestatema) nostram post nos, annuatim et censualiter in Quadragesimab) matri nostre Auxitanec) ecclesie decem libras cere ad paschalem cereum faciendum quas, cum primum Auximd) misimus, dominus Willelmuse) Auxitanusf) archiepiscopus et sancte Romane Ecclesie legatus et ejusdem sedis canonicorum conventus in capitulo nobis concesserunt quod et ipsi et coramg) successores nostram ecclesiam Auxitanamh) metropolis quadam prerogativa familiariis amicicie ab antiquo filiam, non minus quam eorum predecessores, et ymoi) magis si possent ab injuriis defenderent et orationum suarum et omnium beneficiorum nos et posteros nostros tamquam filios suos et fratres in Christo semper participes facerent. Anno Domini MoCoXLoVIIIoj)8, epactumk) XX, indictiol) XII, luna VIII, Eugenio Romanorum pontifice regnante, Ludoycom) rege Francorum et eodem Equitanorumn) duce.

a) Corr. posteritatem d’après B2, a2, C1b, potestem C1a. – b) Christo a2. – c) Auxiensi C1a-b, Ausciensi B2, a2. – d) Corr. ad Auxim ? Auximi C1b. – e) Villermus C1a, reverendissimus (sic cod.) C1b. – f) Auscitanus B2, a2. – g) Corr. et eorum d’après B2, a2, C1a-b. – h) Corr. Ausciensis d’après B2, a2, Auxitane, Auxiæ C1a, Auxiensis C1b. i) imo C1a-b, immo B2, a2. – j) MCXLIIII B2, a2. – k) epacta C1a-b, epactæ a2. – l) indictione C2. – m) Ludovico C1a-b, Lodoico B2, a2. – n) Æquitanorum B2, Aquitanorum C1b, a2.

/f. 4v/

[page blanche]

/f. 5/

Notes

  1. Sur cette affaire, voir Degert 1908, 125-126 qui donne comme références en note 4 : Arch. dép. des Landes, H 176 et Arch. dép. des Hautes-Pyrénées, F 10.
  2. Anissans de Toujouse, évêque dès 1324, assassiné en1327 par une troupe de douze gentilhommes qui avaient à leur tête Tercele de Brulat. Le concile de la province d’Auch tenu à Marciac le 11 décembre 1330 prononça contre ses meurtriers les peines prévues par la constitution Quia contra prelatos du concile tenu au même lieu en 1290 (Mansi, 25, 887-890). Devic & Vaissète [1730-1745] 1872-1905, Add. et notes, 14, 67 : “La même année [1326], il [Guillaume III de Flavacourt, archevêque d’Auch] tint un concile à Marciac. Il en convoqua un autre dans la même ville, en 1330, contre les meurtriers d’Anne Sanche de Joyeuse, évêque d’Aire, tué à Nogarolles, dans le diocèse d’Auch. Les pères du concile commencèrent par protester qu’il n’entrait point dans leurs intentions de faire punir les assassins par aucune mutilation, ni par l’effusion de sang ; mais ils déclarèrent que les coupables avaient encouru les peines canoniques, portées par la constitution d’un autre concile provincial, constitution qui commence par ces mots : Quia contra prælatos” [n. 1 : Preuves 35]. Sur cette affaire, voir Degert 1906, 129 et id. 1908, 103-108. À propos des difficultés d’Anissans de Toujouse voir : Jean XXII, LS, n2389 ; Guérard, éd. 1903, 2, 153. NB. Nous avons choisi la forme “Anissans” comme la plus proche de celle rencontrée dans les lettres de Jean XXII, LC, nos 26384, 26974, et en usage aussi pour le nom d’érudition d’un autre personnage d’une époque voisine, Anissans de Caumont.
  3. Ce meurtre aurait été perpétré selon l’évêque avec l’approbation de certains habitants d’Aire, d’où l’interdit jeté sur la cathédrale et la ville, mais l’arbitrage rendu sur divers points entre l’évêque et la ville avait abouti le 15 février 1331 n. s. à la levée de cette sanction, la communauté d’Aire n’ayant pas été jugée coupable après enquête, Larcher, 16, 101, 132-139.
  4. Hugues II de Pardaillan, évêque de Tarbes (1222-1244).
  5. Guillaume Ier de Castanet, évêque d’Oloron (1228-1241).
  6. Grégoire IX (1227-1241).
  7. Une coquille typographique dans Histoire des évêques d’Aire donne par erreur la date de 1220 (Degert 1908, 70) alors que la note suit la transcription correcte donnée par Monlezun.
  8. L’indiction concorde avec le millésime 1149 tandis que la lune et l’épacte avec 1150 (Clément 1770, 23), ce qui indiquerait, un cycle indictionnel débutant au 1er septembre et non au 1er janvier, sauf erreur de la part du rédacteur.
Rechercher
Pessac
Chapitre de livre
EAN html : 9782356134615
ISBN html : 978-2-35613-461-5
ISBN pdf : 978-2-35613-462-2
Volume : 3
ISSN : 3040-309X
13 p.
Code CLIL : 3377; 3438;
licence CC by SA

Comment citer

Bordes, François, “Édition”, in : Bordes, François, Fritz, Jeanne-Marie, avec la collaboration de Lainé, Françoise, Liber rubeus de l’évêché d’Aire. La découverte d’un “trésor” médiéval disparu depuis la Révolution, Pessac, Ausonius éditions, collection Textes @quitains 3, 2026, 127-139 [URL] https://una-editions.fr/edition-liber-rubeus-1-5
Illustration de couverture • En quatrième, extrait du Livre rouge de l'évêché d'Aire, fol. 36 (cliché François Bordes, 2025).
Retour en haut