Édition [6 à 8]

(6). – 1229 (= 1299), 6 octobre, Villeneuve-de-Marsan. – Statuts du synode d’Aire-sur-l’Adour.

(6^/1)

In nomine Domini nostri Jhesu Christi. Incipit prohemium synodalium constitutionum dyocesis Adurensis.

Quia labilis est memoria hominum, et
Segnius irritant animum demissa per aurem,
Quam que sunt oculis subjecta fidelibus¹,
idcirco statuta synodi diligenter duximus annotanda ne aliquis subditorum de cetero se valeat per ignorantiam excusare.

•\|Nota quid faciant rectores antequam veniant ad synodum.|/

Die dominica precedente synodum, sacerdotes qui cappelanos non habent in suis ecclesiis diligenter inquirant in ecclesia si qui sunt infirmi in parrochia, et feria sequenti antequam iter arripiant infirmos visitent etiam non requisiti et faciant eis quicquid necesse fuerit ad salutem animarum nichilhominus, tunc procurent provisiones eorum quam solent facere per capelanos vicarios in aliis ecclesiis.

Precipitur ut omnes veniant ad synodum curam habentes animarum nisi remanserint de licencia episcopi speciali et, si inevitabili necessitate detenti fuerint, mittant capelanum aut clericum suum in loco sui et, in eundo et redeundo honeste ambularent, et honesta querant hospicia et in eis circumspecte se habeant ne status clericorum vertatur in obprobium et contemptum, qui autem ex causa remanserit eam archipresbytero et archipresbyter episcopo studeat nuntiare.

Precipitur sacerdotibus ut jejuni et induti suppelliciis mane intrent synodum, abbates et cappis sericis sint induti, et quod a tempore pulsationis synodi sub pena excommunicationis omni occasione postposita omnes ecclesias intrare festinent, constitutiones synodales et provintiales deferentes.

(6^/2) De baptismo et ejus affectu^a)2.

In virtute igitur Domini nostri Jhesu Christi districte precipimus sacerdotibus et clericis universis quatinus cum honore maximo ac reverentia et devotione debitis singula ecclesiastica sa-/f. 5v/-cramenta utpote baptismum, penitentiam, sacram communionem Dominici corporis et cetera populo exibeant et, ut reverenter a subditis et devote suscipiantur, ab hiis sepius in ecclesiis instruantur.

a) Corr. effectu.

(6^/3) ⁋ In³ baptismo maxima adhibeatur discretio et cautela presertim in distinctione et prolatione verborum in quibus virtus baptismi et salus baptizandorum consistit. ⁋ Forma vero baptismi hec est : “Petre ego, baptizo te, in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, amen.” ⁋ •\|In necessitate pater et mater baptisare possunt.|/ Et licet a sacerdotibus vel aliis clericis infantes debeant baptizari tunc cum mortis vel magne infirmitatis neccessitas ingruerit layci nisi adsint clerici, et etiam pater vel mater, si alie persone defuerint, parvulis exibeant hujus sacramentum ter mergentes in aqua et non in alio liquore, dicentes premissam formam scilicet : “Petre vel Guilhelme ego baptizo te, etc.” ut supra. ⁋ Si laycus latinum loqui nesciat, illud in suo vulgari dicat humiliter et devote proprium nomen nullatenus omittendo, ita dicendo : “Peire io-t baptizi en nom deu Pay et deu Filh et deu Sant Sperit, amen.” •\|Si dubitetur an fuerit baptisatus.|/ Et cum vero contigerit puerum ab alio quam a sacerdote baptizari, deferatur sacerdoti ad crismandum, qui primitus diligenter inquirat antequam iste puerum crismate deliniat, qua verba vel forma fuerint \|prelata|/ et, si premissam formam invenerit observatam, ipsum crismate sine dubitatione consignet ; alioquin sub premissa forma baptizet eundem vel si mora patitur, factum ad episcopum referatur. Et si probabiliter debitetur^a) de forma utrum fuerit baptizatus, baptizetur ita dicendo : “O Petre si non es baptizatus, ego te baptizo, sed si fueris baptizatus ego non te rebaptizo, in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, amen.”, et nichilhominus nomen quod habet vel habiturus est /f. 6/ exprimatur propter baptismum. ⁋ •\| Pro baptismo nil exhigitur sed post baptismum consueta oblatio requiratur.|/ Neque pro ipso baptismo, neque pro aliquo debito vel aliqua ratione aliquid exigatur^b), sed completo sacramento baptismi consueta oblatio requiratur. ⁋ •\|Fontes lapidei sint honesti et clausi.|/ In ecclesiis in quibus de consuetudine baptizatur fontes fiant lapidei^c) et honesti et ad sortilegia evitanda claves ipsorum fontium penes sacerdotes existant. •\|Crisma et oleum sint sub clave.|/ Pro eadem causa similiter crisma et oleum sub clavibus observentur. ⁋ •\|Ad quid patrini obligantur.|/ Ad levandum de sacro fonte infantes tres tantummodo patrini utriusque sexus admittantur, qui doceant puerum aut docere faciant tempore suo Pater noster et Credo in Deum quam cito ille puer habilis fuerit ad addi\|s|/cendum, et hoc omnibus patrinis post baptismum a sacerdotibus injungatur. •\|Non differatur baptismus.|/ Quia vero circa pueros non baptizatos solent frequenter multa pericula evenire, districte in virtute Spiritus Sancti, precipimus ne hujusmodi sacramentum aliquathenus differatur ; •\|In lectis pueri per parentes collocentur.|/ et frequenter a sacerdotibus populo predicetur ne parvuli a parentibus vel a nutrice in lectis aliquathenus teneantur, sed per se diligenter in cunabilis^d) collocentur.

a) Corr. dubitetur. – b) ne baptismus impedidat ajouté LrAu. – c) “i” final effacé postérieurement. – d) Corr. cunabulis.

(6^/4) ⁋ Item statuimus quod sacerdotes patrinos et matrinas instruant quod ipsi vel filii aut filie non poterint cum persona levata matrimonialiter copulari et hoc filiis suis et filiabus cepissime^a) protestentur ; et licet hoc sacramentum a solis sacerdotibus debeat ministrari et in ecclesia, tamen in neccessitate omni loco, omni hora et ab omni persona, dummodo intercedat *\|alias intendat^b)|/ facere quod faciat ecclesia poterit ministrari. ⁋ •\|Subdiaconi possunt baptisare|/ Hec autem supradicta videlicet quod infans a laycis baptizetur precipimus in neccessitatis articulo observanda, sed necessitate cessante omnibus laycis nisi fuerint in presbiteris canonice ordinati cathesismum faciendi, baptizandi, aquam in dominicis diebus exorcizandi et mortuos sepeliendi interdicimus potestatem, /f. 6v/ sustinentes tamen quod subdyachoni predicta possint facere ubi sacerdos presens non est vel ea non potest facere, et neccessitatis articulis^c) noscitur inminere. ⁋ •\|Que sit pena sacerdotis si requisitus non baptiset aut tardus fuerit.|/ Districte autem precipimus et sub pena excommunicationis, officii et beneficii ˓suspensione˒ mandamus ut quocumque tempore et quacumque hora diei vel noctis sacerdos pro {pro} baptismo vel penitentia fuerit requisitus omni occasione vel mora ˓postposita˒^d) ad conferendum ea exibeat se liberaliter paratum. •\|Quid si pauper capulam non habuerit.|/ Verumtamen si propriam capullam propter paupertatem vel aliam quamcumque causam non habuerit, aut habere nequiverit, baptizandus capulla etiam cum qua alius fuerit baptizatus quam sacerdos vel sacrista ecclesie pauperibus precipue gratis exibeat baptizetur.

a) Corr. sepissime. – b) pf, corr. de intercedat. – c) Corr. articulus. – d) Suppléé d’apès Nîmes § 16.

(6^/5) ⁋ •\|Aperitur mulier mortua si partus vivus esse creditur.|/ 

Postremo quia frequenter contingit mulierem in puerperio decedere, in^a) partus in maternis visceribus adhuc creditur esse vivus, ex quo pro certo mulierem mortuam esse contingerit, si partum credant vivere obstretrices, aperiatur mulier per aliquam vel aliqua^b) sine mora, ut partus, si vivus fuerit, baptizetur ; et ut quilibet ad hoc se exibeat promptiorem, quicumque aperiendo taliter mulierem partum ˓pro˒curaverit baptizari in remissionem sibi proficiat peccatorum ; et hoc per ecclesias annis singulis publicetur. •\|Sepellitur in cimiterio similiter si partus cum ea moriatur.|/ Si autem partum cum muliere simul mori contigerit sine apertione mulier˓is˒, in cymiterio ecclesiastico tumuletur.

a) Corr. et. – b) Corr. per aliquem vel aliquam.

(6^/6) ⁋ •\|Quid si caput appareat.|/

Item si in partu mulier laboraverit et infans extra ventrem matris tamen caput extraxerit et vivus apparuerit et propter periculum nasci nequiverit, aliqua de obstreticibus infundat aquam super caput infantis dicendo : “Petre ego baptizo te, etc.”, ut supra, nomen quod sibi inponi desiderat exprimando ; •\|Quid si aliud membrum.|/ sed si caput non appareret sed corpus seu alia pars corporis, idem fiat quia pie creditur^a), /f. 7/ quod divina pietas vicem baptismi suppleat in hoc casu.

a) Corr. quod precedetur ?

(6^/7) De adultis in fronte per episcopum confirmandis⁴.

•\|Monitio rectorum ad confirmandum.|/

Cumque post baptismum quilibet teneatur confirmationis accipere sacramentum ad confirmationem suscipiendam sepe presbiteri populum moneant, •\|Adulti confessione facta confirmantur|/ et si confirmandi adulti fuerint, prius confiteantur peccata sua et postmodum confirmentur ; pueri etiam qui loqui et intelligere possunt ad confirmationem veniant, nec diu exspectent adventum episcopi, sed accedant ad ipsum ubi prope audierint advenisse. ⁋ •\|Quid si dubitetur an fuerit confirmatus.|/ Si aliqui per negligentiam sacerdotum sine confirmatione decesserint requirat dominus Jhesus Christus ab eisdem ; si vero de aliquo an confirmatus fuerit de\|u|/bitetur^a) et nulla possit super hoc haberi certitudo, confirmetur, sicut superius diximus de baptismo et dicant sepius sacerdotes ipsis laicis quod istud non necligant^b) sacramentum cum in susceptione ipsius gratia Spiritus Sanctus roboretur.

a) Corr. sans barrer le e. – b) Corr. negligant.

(6^/8) Incipit capitulum de penitentia.

Penitentia est, ut ait Ambrosius, mala preterita plangere et plangenda non iterum comitere⁵. ⁋ Omnis autem vere penitens debet habere dolorem de peccatis commissis et voluntatem et propositum iterum non peccandi. ⁋ Sunt autem in vera penitencia tria principaliter necessari\|a|/ videlicet cordis contritio, oris confessio, si confitens potest loqui, et operis satisfactio juxta posse ; alioquin non est vera penitentia sed simulata potius atque ficta. ⁋ Confessio est coram sacerdote vera declaratio seu revelatio peccatorum, et quia post lapsum peccati neccessaria est vera penitentia ad salutem, statutum est quod omnis utriusque sexus fidelis postquam ad annos discretionis pervenerit omnia sua solus peccata confiteatur fideliter saltim semel in anno proprio sacerdoti et injunctam sibi penitentiam studeat pro viribus adimplere, quod de clericis scilicet quod confiteantur proprio sacerdoti et injunctam sibi penitentiam in cujus parrochia com-/f. 7v/-morantur districte precipimus observari ; •\|Pena non confitentis proprio sacerdoti.|/ alioquin vivens si clericus fuerit sive laycus ab ingressu ecclesie arceatur et moriens christiana careat sepultura, et hoc salutare statutum publice in ecclesiis annis singulis. •\|Prius licenciam obtineat a suo sacerdote quod alieno voluerit confiteri.|/ Si quis autem clericus vel laycus alieno sacerdoti justa de causa voluerit sua confiteri peccata, licentiam prius postulet et obtineat a proprio sacerdote, precipientes districte ne aliquis presbiter super hoc requisitus presumat alicui malitiose hujusmodi licentiam denegare.

(6^/9) Hic ponitur capitula in quibus potest quis alieno sacerdoti confiteri⁶.

Notandum tamen est quod in ˓quinque˒ casibus ˓sine˒ licentia proprii sacerdotis potest aliquis alieno presbitero confiteri. ⁋ Primus est cum episcopus hoc alicui delegavit specialiter. ⁋ Secundus est cum quis peccat in aliena parrochia et de illo peccato sacerdoti illius parrochie confitetur. ⁋ Tercius est si causa domicilii se duxerit ad alteram parrochiam transferendum. ⁋ Quartus cum est vagabundus. ⁋ Quintus cum imminet sibi mortis periculum et non potest habere proprium sacerdotem, in quo casu possit etiam layco confiteri loco sacerdotis.

(6^/10) Qualiter presbiteri moneant parrochianos confiteri⁷.

•\|De admonitione presbiteri pro confessione.|/

Verum quia valde periculosum est moram facere in peccato, precipimus quod parrochiales presbiteri frequenter moneant plebes suas ut ad confessionem veniant quam cito poterint post commissum peccatum, et hoc propter incertitudinem hore mortis.

(6^/11) ⁋ Item quia in extrema egritudinem vix potest aliquis de peccatis ad plenum penitere seu^a) etiam cogitare ; quia, ut ait Jeronimus, cum egretudine opprimeris, vix aliud poteris cogitare quam sentis, nam et illuc rapitur intentio mentis ubi est vis doloris.

a) Corr. sed d’après Nîmes (§ 21).

(6^/12) De confessionibus⁸.

•\|In patenti loco confessor debet stare.|/

In confessionibus magnam curam sacerdotes adhibeant et cautelam, scilicet usitata peccata diligenter inquirant et sigillatim non duo vel plures, nec etiam virum cum uxore ad confessionem ad-/f. 8/-mittant et, dum confessionem recipiunt, in communi loco ecclesie et patenti sedeant et precipue si fuerint mulieres ut ab omnibus valeant intueri ; usitata peccata diligenter inquirendo et circumstancias peccatorum, puta : dignitatem, scientiam, ordinem, votum et etatem et alias circumstantias peccatorum que sunt in penitenciis inquirenda. Si enim in loco sacro perpetratum fuit peccatum vel si aliquis dignitatem hominis ut prelatus, vel scientiam ut clericus, vel ordinem ut subdyachonus, dyaconus et sacerdos, vel votum ut religiosus, vel etatem ut senex, cum sit in sene ridicula venus, ipsum perpetraverit tunc est major et gravior penitentia injungenda et sic de aliis circumstantiis que peccatum aggravant decernimus faciendum. ⁋ Et si carnale peccatum fuit – puta : luxuria, gulositas et hiis similia –, jejuniis, disciplinis et peregrinationibus penitens castigetur. ⁋ Si spirituali fuit, ut superbia, ira, accidia^a), invidia, avaritia et hiis similia etc., penitenti orationes devote, elemosine, hobedencia et alia que ad humilitatem faciunt injungantur, ita tamen quod injungens arbitretur provide nichilhominus et discrete juxta qualitatem delinquentis et quantitatem delicti, cum pro peccatis carnis que viderentur esse minora quam pro spiritualibus major penitentia frequentius redicatur.

a) Corr. acedia.

(6^/13)

Sciant preterea sacerdotes quod simplex fornicatio et prava cogitatio perseverans cui consentit ratio ut peccata mortalia judicantur. ⁋ •\|Confessor in vultu rubescenti intueri non debet.|/ Et nequaquam confitentes precipue mulieres intueantur in facie, scilicet humili et submisso vultu, terram inspiciant et, si mulier cappam indutam habeat, caputium in capite indutum seu vestitum teneat et etiam inclinatum, et si peccatum orribile sacerdos intellexerit non spuat, non ejus faciem vel caput avertat seu retorqueat huc vel illuc /f. 8v/ aut signum aliquod vel nutum faciat nec aliquod verbum proferat propter quod abhominari peccatore˓m˒ vel peccatum videatur, ne peccator rubore seu verecundia confusus peccata reliqua vel similia sibi timeat revelare ; et ut omnia peccata integre confiteantur, in spiritu lenitatis ortentur, diligentius admonendo ne erubescant soli homini confiteri quod teste Deo committere presumpserunt, pro quibus coram ipso et sanctis omnibus damnabuntur si aliqua scienter voluerint occultare⁹.

(6^/14) •\|Nota de casibus episcopalibus.|/

⁋ Majora quidem peccata sacerdotes suo reservent majori scilicet episcopo vel ejus mandato, majora quoque sunt homicidia, sacrilegia, peccata contra naturam, incestus ― ut est cum ˓con˒sanguineis vel monialibus commisseri^a) ―, stupra virginum, adulterum, injectiones manuum in parentes, suffocationes parvulorum, perjuria et incendia et hujus˓modi˒ ut infra in sua rubrica per ordinem expressatur. •\|Nota de casibus pape reservatis.|/ Sunt autem quedam in quibus nullus habet potestatem absolvendi, excepta neccessitate extrema, nisi papa vel {vel} ejus legatus a latere missus, ut est verberatio clericorum vel quorumcumque religiosorum dummodo pro clericis vel religiosis cognoscerentur quando verberati fuerunt¹⁰.

a) Corr. commisceri.

(6^/15) ⁋ Nichilominus tamen horum criminum rei ad suum episcopum sunt mittendi ut ejus providentia eis salubrius consulatur. De quibus omnibus plenius et clarius tractatur in rubrica proximo sequenti.

(6^/16) ⁋ In dubiis vero semper confessor episcopum consulat aut aliquos sapientes, interroget autem confitentem si vere de preteritis peccatis universaliter peniteat et utrum habeat propositum iterum non peccandi de cetero •\|Nota|/ mortaliter nam, nisi abstinere voluerit a mortali, non est sibi penitentia danda ne de ipsa temere confidat sed invitet eum ad faciendum quicquid boni poterit ut Dominus illustret cor ejus ad penitentiam.

(6^/17) ⁋ Verumtamen ejus confessionem debet nichilominus sacerdos audire et ei de peccatis confessis /f. 9/ consilium exibere. •\|Exortatio ad confitentem.|/ ⁋ Sed antequam ei det consilium, sibi exprimat diligenter quod si totum mundum si^a) suus^b) esset, pauperibus er{r}ogaret et in pane et aqua jejunaret toto tempore vite sue, nichil sibi proficeret ad vitam eternam habendam quamdiu in peccato commisso remanebit vel voluntatem et propositum peccatum iterum comittendi ; nec ipse sacerdos eum absolvere potest ab aliquo peccato, nisi de omnibus peniteret et haberet propositum iterum non peccandi, et hoc ei sepius dicat monendo ipsum dulci, pio et suavi eloquio ut de omnibus peniteat et abstineat in futurum, et exprimendo sibi timorem de die Judicii et penas perpetuas quas in inferno, nisi veram egerit penitentiam, perpetuo sustinebit. ⁋ Si autem ad veram confessionem et penitentiam ipsum inducere nequiverit, debet ei de peccatis confessis in hoc modum consilium ex˓h˒ibere : ⁋ “Frater dico tibi et consulo quod jejunes, orationes, elemosinas facias et alia bona.” ⁋ Dicat etiam ei quod, licet predicta bona que ipse sibi pro peccatis confessis consulit facienda non sint ei fructuosa ad vitam habendam eternam si tamen in peccato commisso remaneat vel voluntatem peccandi habeat. ⁋ Ea tamen sibi consulit facienda ut per ipsa bona que faciet dignetur Dominus cor ejus ad veram penitentiam illustrare et ne Diabolus in eo tantam habeat potestatem quantam haberet si mala continua exerceret, et facta generali confessione scilicet : “Confiteor Deo, etc.”, et non absolvat eum a peccatis sed dicat ei quod recedat et faciat juxta consilium sibi datum. ⁋ Dicat etiam quod non recipiat corpus Christi quamdiu in peccato commisso remanebit vel voluntatem habebit et propositum iterum committendi¹¹.

a) Mot inutile. – b) Comme Nîmes (1252 § 39), corr. totus mundus suus d’après autres ms. de Nîmes (1252).

(6^/18) ⁋ Caveat¹² tamen sacerdos quantum poterit ne inducat in desperationis periculum confitentem. ⁋ Si autem de omnibus confitetur et /f. 9v/ penitet et proponit in posterum abstinere, consideret sacerdos an tale peccatum inter alia confessus fuerit, propter quod \|ad|/ episcopum sit mittendus. In eo casu ad episcopum ipsum mittat, si potest. ⁋ Si autem imponita sibi penitentia de illo et de aliis peccatis confessis, consideratis peccatoris circumstantiis et peccatis, licet secundum canones pro quolibet mortali peccato septennis esset regulariter penitentia imponenda, sacerdos autem imponat majorem vel minorem, prout secundum qualitatem peccati et contritionem et qualitatem peccatoris, prout saluti ejus viderit expedire. ⁋ Et facta generali confessione, scilicet : “Confiteor Deo, etc.”, et imposita penitentia salutari, dicat presbyter sic : “Ego injungo tibi talem penitentiam pro peccatis tuis que confessus es.”, et ponens manus super caput ejus et dicat •\|Forma absolotionis^a).|/ : “Indulgentiam et remissionem omnium peccatorum tuorum tribuat tibi omnipotens et misericors Dominus, amen.”, et : “Ego absolvo te auctoritate Domini nostri Jhesu Christi et beatorum apostolorum Petri et Pauli et officii mihi commissi ab iis peccatis que confessus es et ab aliis oblitis in quantum possum et debeo, in nomine Patri et Filii et Spiritus Sancti, amen.”

a) Corr. absolutionis.

(6^/19) ⁋ Item dicat ei quod si reduceret alia peccata postea ad memoriam que non fuerit confessus rediret ad eum et confiteretur.

(6^/20) ⁋ In levibus autem penitentiis injungendis sibi caveant sacerdotes secundum cantitatem^a) culpe et possibilitatem confitentis, nam quantitas penitentie debet esse ne facilitas venie delinquendi provocet incentivum vel in desperationem mittat austeritas confessoris, alioquin, quod minus fuerit, ab eis in districto judicio requiretur¹³.

a) Corr. quantitatem.

(6^/21) ⁋ In¹⁴ rapina, furto, usura, in fraudulentis emptionibus, venditionibus et aliis contractibus et in hiis que joco admittuntur per fraudem vel ab illis qui detentores non domini sunt infideliter acquiruntur, diligens confessor existat et restitutionem faciendam precipiat confitenti, /f. 10/ quoniam in talibus ubi proprie subpetunt facultates teste Augustino : “Non dimittatur peccatum nisi restituatur ablatum.” ; ubi vero inopia restitutionem excludit, indicenda^a) est restitutio quando ad fortunam pervenerit meliorem ; injuriam passo, si appareat, vel ejus legitimis heredibus, est semper restitutio facienda, alioquin juxta arbitrium episcopi erit in piis usibus convertendum.

a) judicenda LrAu.

(6^/22) Isti sunt casus in quibus penitentes sunt ad episcopum remittendi¹⁵.

•\|Nota casus episcopales.|/

Si quis confitebitur se credere hereticam pravitatem.

Item symoniacus quocumque modo commiserit simoniam.

⁋ Item excommunicati majori excommunicatione vel interdicti aut suspensi ante absolutionem divina officia celebrando scilicet missam, cantando evangelium vel epistolam et alias horas canonicas dicendo et faciendo offitium suum principaliter in ecclesia.

⁋ Item clerici per saltum promoti, aliquo ordine pretermisso.

⁋ Item clerici qui ab alieno episcopo se fecerint ordinari nostra licentia non obtenta.

⁋ Item incendiarii.

⁋ Item illi qui filios suos occiderunt studiose vel negligenter.

⁋ Item illi qui tractaverunt in malos usus eucharistiam sive crisma.

⁋ Item illi qui facto vel verbo, consensu vel alio modo homicidium perpetraverunt.

⁋ Item sacrilegi vel violatores ecclesiarum.

⁋ Item qui luxuriam compleverunt cum matre, sorore, vel aliqua consanguinea sua, vel uxore fratris vel sanctimoniali, sacrata vel non sacrata.

⁋ Item qui in ecclesiis luxuriam commisserunt.

⁋ Item illi qui cum judea, vel sarracena, vel bruto animali cohire ausu temerario presumpserunt, quodquidem peccatum contra naturam dicitur esse.

⁋ Item mulier que adulterio concepit infantem, quem maritus ejus suum credit esse, propter quem legitimi filii fraudantur hereditate paterna.

⁋ Item illi qui mulieribus aliquid /f. 10v/ faciunt propter quod fecerint abortivum ; mulier autem si hoc fecerit vel sibi procuraverit fieri ad nos remittatur pro commissis punienda.

⁋ Item illi qui contra aliquos falsum tulerunt testimonium in aliquibus causis.

⁋ Item illi qui, contractis sponsalibus cum aliquibus, prestito juramento et ˓non˒ dissolutis, postmodum contrahunt cum aliis sponsalia vel matrimonia contra juramentum prius prestitum temere veniendo.

⁋ Item illi qui excommunicati vel interdicti nominatim a quocumque judice ingerunt se divinis in ecclesia ante absolutionem invito proprio sacerdote, nec ad monitionem sacerdotis nolunt exire.

⁋ Item qui scienter celebrant in ecclesia interdicta¹⁶.

⁋ Item qui in cimiterio ecclesiastico presumunt scienter excommunicatorum corpora sepelire.

(6^/23) Si vero predicti confitentes ad mandatum et monitionem sacerdotis ad nos venire noluerint in suis peccatis et duricia remanentes et peccata occulta fuerint, eis a sacerdotibus penitentia injungatur et nichilominus ipsi sacerdotes postmodum, cum poterunt, comode a nobis habeant consilium et requirant.

(6^/24) Si autem manifestum fuerit aliquem commisisse peccatum aliquod de premissis ad nos remittatur, nec ei ab aliquo presbytero vel religioso de illo peccato manifesto penitentia injungatur sine nostra licentia speciali, nisi senex fuerit vel corporali impedimento detentus seu in mortis articulo constitutus.

(6^/25) De confessionibus inquirendis¹⁷.

•\|Que sit pena revelanti˓bu˒s confessionem.|/

Ad confessiones autem sepius moneantur ne persone cum quibus peccatum commissum fuerit requirantur nec circumstancias periculosas investigent ; dicantque eis sepius capellani quodlibet sepe confiteri sit eis saluberrimum ad minus tantum in anno semel est neccessarium et preceptum ; sub periculo etiam officii et beneficii amittendi districte precipimus ne peccatum alicujus odio vel metu aut premio presu-/f. 11/-mat aliquis contra statuta canonum revelare ; et si convictus fuerit revelasse secundum statutum generalem consilii superius pretaxati perpetuo deponatur.

(6^/26) ⁂^a) ⁋ Item volumus quod nomina singulorum confitentium scribantur annis singulis ut sitb⁾ certus esse possit sacerdos utrum omnes confessi fuerint et nobis referre ad synodum nomina illorum qui neglexerint confiteri sacerdos quilibet teneatur^b)18.

a) mg : profil grotesque. – b) Corr. sic.

(6^/27) ⁋ Item frequenter sacerdotes moneant populum ut in principio Quadragesime et ante festum Pentecostis et in principio Adventus Domini ad confessiones veniant et vere confessi communicent in tribus sequentibus festivitatibus scilicet Pascha, Pentecostes et •\|Natali|/ Natalis Domini.

(6^/28) ⁋ Item postremo inhibemus ut nullus sacerdos parrochianum alienum ad confessionem admittat, nisi de licencia proprii sacerdotis nisi forte venisset ad suam parrochiam et casus aliquid inmineret – puta : infirmitas vel alia causa probabilis –, vel nisi esset viator vel peregrinus, vel in sua parrochia deliquisset, in quibus casibus audire poterit confitentem et eidem injungere penitentiam salutarem¹⁹.

(6^/29) De sacramentis altaris et ejus ornamentis²⁰.

•\|Tria linteamenta\poni/ in altari et que quater in anno la[ventur].|/

Quoniam specialis reverentia circa sacramentum altaris est adhibenda, idcirco volumus ut in quolibet altari in quo celebrantur divina sint ad minus tria linteamina preter sudarium munda et nitida, que laventur quater in anno, videlicet in Natali, in Pascha, in Assumptione beate Marie et in festo omnium sanctorum.

(6^/30) De corporalibus²¹.

•\|A quibus corporalia lavari debent.|/

Corporalia vero mundissima et honesta sint et a presbyteris vel dyachonibus cum neccessarie fuerit abluantur et aqua in pissina jactetur, sed si vino fuerit maculata vel intincta sanguine Jhesu Christi extunc cum eis minime celebretur, sed in sacrario cum reliquiis reponantur •\|Quid si sanguine sunt intincta.|/, nec ille cui contigerit prius accedat ad altare donec per nos vel per nostrum /f. 11v/ penitentiarum penitentiam receperit competentem.

(6^/31) De calicibus et ampuleis.

•\|Nota de calicibus.|/

Calices mundi sint et integri et semper argentei vel adminus stagnei vel putrei²² aut plumbi, et stersoria^a) quibus presbyteri post communionem manus mundant sint candida et honesta et semel in mense quolibet abluantur ne tangentes maculentur potius quam mundentur.

a) Corr. tersoria.

•\|De ampullis.|/

⁋ Ampulle ad opus vini et aque sint munde et integre et continue cooperte propter muscas et araneas et alia pericula evitanda ; propter egritudinem vini in eis omni die dominico renovetur.

•\|De piscinis.|/

⁋ Sint et piscine honeste juxta altare vel non multum remote et honesto velamine cooperte.

•\|De pixide.|/

⁋ Pixides vero in quibus ad opus sacramenti hostie conservantur sint munde et bene clause, non a ligneis vermiculis corrose, et de mense in mense in eis hostie renoventur cum integre esse debeant et rescentes.

(6^/32) ⁋ Indumenta vero sacerdotum vel aliorum ministrorum abluantur sepius et decenter parentur ; et si inhonesta fuerint aut turpia cum eis nullatenus ministretur.

(6^/33) De sacerdotibus²³.

•\|Horis completis et canonicis quibus indumentis presbiter ad missam accedat.|/

Caveant sacerdotes ne stola vel manipulum vel amictum dimittant sed omnibus indumentis induti reverenter ad altare accedant, auditis et completis prius matutinis canonicis atque prima ; •\|Nota penam.|/ et si in aliquo illorum erraverint per negligenciam dimittendo, VII diebus a celebratione altaris abstineant dum tamen semel eis contigerit, tamen quia si amplius tunc esset eis per superiorem gravior penitentia injungenda. Cum vero omnia que dicuntur in missa cum devotione et intentione debita sint dicenda, tunc maxime tota diligentia est adhibenda cum venitur ad verba, /f. 12/ quorum virtute conficitur sacramentum : “Hoc est enim Corpus meum, etc.”, et “Hic est calix, etc.” •\|Quando et post que verba fit elevatio.|/ ⁋ Et precipimus in virtute sancte obedientie ut ante illa verba non elevetur ad populum cum non sit ante corpus Christi. •\|Nota de hostia, vino et aqua.|/ ⁋ Precipimus preterea sacerdotibus universis quod, quando voluerint celebrare, ponant mundam hostiam et integram in patena, et vinum cum aqua in calice, non acre non mustidum, et tergant calicem tali modo quod aqua vel vino in extremitatibus ipsius remanentibus, corporalia non valeant maculari ; •\|Nota consilium quando deest vinum vel aqua.|/ et si contigeret, quod absit, quod in confectione sacramenti vinum vel aqua deessent in calice, ob negligentiam ministrantis, statim apponantur, et appositis, ut omnis dubitatio et oppinio disputantium amputetur, sacerdos caute reincipiat : “Te igitur clementissime”, non inclinando se ad altare sicut prius nec elevando manus sed verba canonis continue proferendo secreto, et signa super sacrificium, ut celatius, propter scandalum populi faciendo, non elevet hostiam ad populum, si tamen ab ipso fuerat elevata ; et sic perveniat ad illum statum : “Simili modo postea quam cenatum est.” ; •\|Nota penam.|/ut sic appareat totum dictum, et totum pariter consummatum, ex tunc missam more compleat consueto, non accedendo amplius ad altare, donec per nos vel per penitentiarum nostrum sibi injuncta fuerit penitentia pro tanta negligentia salutaris, cum sit certum eum in hoc casu graviter deliquisse. ⁋ Post sumptionem vero eucharistie faciant sacerdotes primam absolutionem in calice super digitos et tunc eant ad piscina et abluant aqua digitos quibus stersis sumant ablutionem jam factam et iterum abluant calicem cum vino, quo sumpto abluant calicem cum aqua quam fundant in piscina nec presumat aliquis manus vel os abluere in calice sed faciat ut dictum est.

(6^/34) •\|Quid si cadat musca vel aranea in calice.|/

⁋ Item si casu con-/f. 12v/-tingeret quod aranea, musca vel aliquod reptile caderet in sanguinis sacramentum, tunc sacerdos in calice stagneo, vel alio metalli vase, modo si ad hoc paratum calicem non habet, omnia illa sic clausa et bene cooperta in loco reliquiarum reconderet diligenter. Unde precipimus quod ad opus hujusmodi, si neccessarie fuerit, et ad tenendas reliquias et crisma et alia que ibi debet reponi, sacraria sive armaria fiant in ecclesiarum parietibus infra annum nam, si ex tunc non invenirentur esse facta, omnes negligentes graviter puniremus. •\|Quibus sit eucharistia administranda.|/ ⁋ Et quia indigne sumentes eucharistiam judicium sibi manducant et bibunt, caveant sacerdotes ne peccatoribus notoriis eucharistiam administrent sed illis de quibus constiterit quod peccata omnia relinquerint confitentes.

(6^/35) •\|Nota de campana […]^a) elevatione et quando ad infirmum cum lucerna et aqua eucharistia deportatur.|/

⁋ Campana vero specialis habeatur que in elevatione Corporis Christi pulsetur, vel ipsa campana ecclesie, et cum lucerna et aqua benedicta ante sacerdotem a clerico eam pulsante quando vadit ad infirmos ante corpus Christi campanilla deportetur una cum lumine accenso²⁴.

a) Deux mots illisibles.

(6^/36) \|Nota [portan]di eucharistiam infirmis.|/

⁋ Item cum sacerdos ad infirmum erit cum Corpore Jhesu Chriisti portet ipsum in calice argenteo vel saltem stagneo vel peutre˓o˒ vel plumb˓e˒o, humiliter et devote et indutus superpellitio atque stola, septem psalmis cum letania et aliis orationibus dicendo ad salutem infirmi et reverentiam sacramenti.

(6^/37) De corpore Christi²⁵.

In pulcriore parte altaris vel desuper vel in alio loco honesto quanto magis honestius fieri poterit, sub clave propter maleficia sacrum corpus Domini reservetur, nec ultra VIII dies aliquatenus observetur, et semper lucerna de nocte ad minus ardeat coram ipso, et notandum quod istud sacramentum nullo casu contingente adminis^a)-/f. 13/-trari debet nisi a solo sacerdote.

a) Réclame de bas de cahier : trari.

(6^/37bis)²⁶ •\|Nota divisionem facere inter clerum et populum.|/

⁋ Inter alia precipimus quod in omni ecclesia sit divisio inter clerum et populum que janue dicuntur et nullus laycus intus intrare audeat vel sedere dum divinum officum exercetur, nec mulieres ad altare intrare ne ministrare cum secundum apostolum per angelos, id est sacerdotes, in ecclesiis debeant velatis capitibus apparere.

(6^/38) Qualiter presbiteri moneant subdi{di}tos extremam unctionem recipiendos²⁷.

•\|Nota etatem [ad] unctionem in eadem infirmitate.|

Volumus quod presbyteri subditos suos utriusque sexus a XIIII annis et ultra ad sacramentum extreme unctionis recipiendum frequenter moneant et invitent et, cum periculum mortis seu gravis infirmitas evenerit, cum honore et debita reverentia infirmos inungant oleo infirmorum, sollempnitatem debitam et solitam adhibentes ; et licet istud sacramentum valeat iterari, non tamen in eadem infirmitate reiterent nisi infirmitas esset longa.

(6^/39) De oleo infirmorum²⁸.

De oleo vero sacro, sicut de crismate, volumus ne in vasis vitreis teneatur propter periculum fractionis ; vasa vero in quibus tenebuntur sint munda, et cuilibet vasi proprii titulus apponatur.

(6^/40) De crismate²⁹.

\|Ydonei ad crisma mittantur annuatim in sabbato Pasche.|/

De crismate etiam statuimus ut quolibet anno archipresbyteri ydoneos nuncios mittant ut omnes capellani in eorum archipresbyteratibus constituti in sabbato Pasche crisma novum et oleum habeant annuatim. •\|Sub excommunicationis ˓pena˒ non detur crisma privilegiatis.|/ Statuimus insuper et sub pena excommunicationis et anathematis prohibemus ne archidiaconi, archipresbyteri et alii capellani crisma dent vel administrent privilegiatorum ecclesiis cum ipsi dyocesanis suis reddere et facere denegent jura sua.

(6^/41) ⁋ Item nullus quoque /f. 13v/ presbyter parrochianis vel hominibus ipsorum utriusque sexus sacramenta vel sacramentalia administrent sine nostra licentia speciali.

(6^/42) De alienatione rerum ecclesiasticarum³⁰.

•\|Alienationem fieri precipit^a) de rebus ecclesie sine licencia diocesani.|/

Prohibemus et districte ne quis prior vel rector ecclesiarum nostre dyocesis calicem, libros ecclesiasticos, vestimenta sacerdotalia seu alia ornamenta ecclesiastica aut res mobiles aut domos, terras, vineas, prata seu quaslibet possessiones, sensus^b), quartos et similia ad ecclesias pertinentia, presumat dare, vendere, permutare, vel in emphyte˓o˒sim concedere, vel quocumque alio modo alienare, absque nostra licentia speciali ; quod si fecerit, contractus non habeat firmitatem et res alienatas ipsi ecclesie restitui compellantur.

a) Corr. prohibit. – b) Corr. census.

(6^/43) ⁋ Item volumus et mandamus ut ecclesiarum jura et redditus et anniversaria sacerdotes in missalibus suis scribantur.

(6^/44) •\|Nota de reparationibus fiendis in ecclesiis et per quos fieri debent³¹.|/

⁋ Item districte precipimus ut priores et rectores ecclesiarum nostre dyocesis Adurensis in hedificiis et reparationibus ipsarum et domorum etiam eorumdem, in libris, ornamentis et aliis divino cultui neccessariis juxta facultates ipsarum studeant, cum opus fuerit taliter se habere quod eorum exemplo ad hoc ceteri invitentur et fidei devotio augmentetur, et post maxime cum priores et rectores earum ad hoc possint cogi et debeant secundum canonicas sanctiones.

(6^/45) De vita et honestate clericorum³².

Ut clericorum mores et actus in melius reformentur, continenter et caste vivere studeant clerici universi, presertim in sacris ordinibus constituti, quatinus in conspectu omnipotentis Dei puro corde ac mundo corpore valeant ministrare. ⁋ A crapula et ebrietate omnes clerici abstineant diligenter nec /f. 14/ officia seu commercia secularia exercere presumant, maxime inhonesta. •\|Nota clericos focarias non tenere.|/ Cura : vitam et honestatem clericorum, pro animarum salute et utilitate corporis pariter et honore sacerdotibus et clericis omnibus firmiter inhibemus ne focarias ˓teneant˒^a) aut alias mulieres, de quibus mala seu sinistra suspitio habeatur, in domibus suis vel alibi ; unde^b) infamia mala oriatur in populo habere presumant, et si aliquid deinceps inhobedientes extiterint, bona eorum mulierum ab episcopo vel ejus mandato sine excusatione aliqua occupentur ; •\|Nota penam.|/ et nichilominus in benefitio et ordine clericali canonice et mulieres excommunicationis sententia punia˓n˒tur.

a) Suppléé d’après Nîmes (1252 § 104). – b) pf : profil grotesque de unde à la fin du passage.

(6^/46) ⁋ Honestum siquidem est clericis precipue in sacris ordinibus constitutis a mulierum cohabitationibus abstinere nisi matres fuerint aut sorores, quibus propter inopiam victus neccessaria subministrent.

(6^/47) •\|Quid si moriantur concubinas tenentes.|/

⁋ Si qui clerici in morte inventi fuerint habere concubinas, christiana sepultura eis prohibeatur nisi ˓in˒ infirmitate dimiserint et expellerint easdem³³.

(6^/48) •\|Amplas coronas clerici portent.|/.

⁋ Clericis³⁴ insuper districte precipimus universis ut magnas et amplas coronas in summitate capitis deferant ne quod propter honorem et dignitatem ordinis clericalem inventum et statutum ipsi videantur pervertere et convertere in derisum

(6^/49) ⁋ Cappas manicatas sive alatas sive tran˓s˒versarias nec tunicas ita strictas quod cordis vel corrigiis in latere consuantur, aut manicas consuti\|ci|/as, sive sotulares rostratos aut pictos, vestesque inordinatas vel rubei aut viridis sive diversi coloris, vel cutellos acutos, precipue tempore pacis, nullus presumat habere seu deferre aliquatenus ministrorum ; /f. 14v/ nec superpellitio vel saltim cappa clausa, quin propter indignos et viles ministros minor exhibetur plerumque sacramentis reverentia. ⁋ Precipimus insuper ut quilibet sacerdos dicat : “Pater Noster”, et “Credo in Deum”, distincte in prima et completorio, alta voce, ita ut audiri possit ab omnibus et melius memorie commendari³⁵.

(6^/50) •\|Nota prohibitionem in ludis taxillorum et coreis.|/

⁋ Luduere cum taxillis seu deciis, aut alio modo illicito ubi pecunia aut res aliqua turpiter amittatur, interesse lacrimosis spectaculis vel ludis inhonestis, coreis mulierum assistere vel ipsas ducere, causa potandi tabernas intrare, nisi causa peregrinationis aut alias in itinere constituti, per vicos et plateas sine cappa vel mantello discurrere, et sine societate honesta domos alienas mulierum ingredi cunctis clericis firmiter inhibemus³⁶.

(6^/51) •\|Prope ecclesias rectores habere domos debeant.|/

⁋ Sacerdotes et clerici habentes beneficia in ecclesiis, quam cicius poterint aut ad minus infra annum, juxta ecclesias prope cimit˓er˒ium seu in cimiterio aut in possessionibus ecclesiarum domos sibi provideant, ut possint comodius nocte et die officia dicere celebrare divina, et a suis parrochianis si neccessarie fuerit facilius inveniri, \|⁂ •\|Nota penam sacrilegii contra occupatores bonorum rectorum.|/ ubi etiam bona sua habeant, nec occasione aliqua sine pena sacrilegii a secularibus occupentur³⁷.

(6^/52) ⁋ Item quia multi et varii clerici nostri dyocesis contra debitum honestatis et in cleri obprobrium et contemptum locant operas suas cum secularibus et aliis in nostra dyocesi ad vendendum vinum in tabernis pro eis vel etiam gratis, quarum cum super premissis ipsas caritative generaliter et aliquos specialiter secundum regulam evangelicam correximus nec adhuc a premissis, ut intelleximus, desistant, quia multis crassantibus opus est exemplo et remedio ; •\|Nota penam clericorum arma portantium.|/ idcirco irrefragabili constitutione in hiis scriptis statuimus /f. 15/ ut quicumque clericus in nostra dyocesi de die arma portaverit, ipso facto incurrat penam VII sol. et VI den. morl. curie nostre applicandam ; sed si de nocte arma portaverit post solis occasum, incurrat penam XV sol. morl. nostre curie ut supra applicanda˓m˒, nisi vellent extra loca sua ire ultra terciam partem leuce et tunc incontinenti deponant arma cum ad propria redierint.

(6^/53) •\|Nota penam clericorum contra alios arma extrahentium.|/

⁋ Item statuimus quod quicumque clericus arma traxerit in carreria animo injuriandi alteri incurrat penam XII sol. morl. nostre curie ut premittitur applicanda ; quasquidem penas per officialem nostrum vel per archipresbyteros nostros vel per nostros nuncios exigi volumus, invocato ad hoc si opus fuerit auxilio brachii secularis, non ad prejudicandum juridictionem ecclesiasticam sed potius ad ea que Deo sunt placita prosequendum.

(6^/54) •\|Nota.|/ • \|Nota penam contra laycos legem imponentes vel penam imponentes clericis etiam in[…]^a).|/

⁋ Item statuimus in hiis scriptis ut quicumque laycus in nostra dyocesi, nisi de mandato nostro speciali vel officialis nostri vel archipresbyterorum nostrorum, clericum ceperit vel super personalibus judicaverit vel condempnaverit vel legem vel penam ab eo super personalibus exegerit vel consenserit et ratum habuerit, ipso facto sententiam ˓ex˒communicationis incurrat, a qua nisi in mortis articulo per alium quam per nos liberari non valeat vel absolvi et, de sacrilegio quod comisit capiendo vel condempnando clericum super personalibus, antequam absolvatur ad noticiam nostre curie satisfaciat dampnum passo et injuriato competenter.

a) Un ou deux mots illisibles.

(6^/55) •\|Nota penam contra laycos.|/

⁋ Item statuimus ut quicumque judices seculares cujuscumque preminentie status, conditionis, dignitatis ne existant in nostra dyocesi, qui compellunt clericos per captionem rerum suarum cedere liti vel coram se litigare, fori perscriptione^a) vel privilegio alle-/f. 15v/-gata vel allegato, sint excommunicati ipso facto ; ⁂•\|Nota quod clericus non debet[…]^b) tabellionatum in curia seculari.|/ nullus quoque clericus in sacro ordine constitutus aliqua cirurgie exerceat que adustionem vel incisionem inducat, nec tabilionatus fu˓n˒gatur officio in curia seculari³⁸.

a) Corr. prescriptione. – b) un mot illisible.

(6^/56) ⁋ Nulli clerici beneficiati aut in sacro ordine constituti procurationes, proventiones seu baillivias villarum aut judicaturas secularium principum recipere aut tenere presumant aut procuratores existere quorumlibet laycorum vel curatores seu advocati in curia seculari, nisi pro se ipsis et ecclesiis suis et personis miserabilibus et consanguineis suis. ⁋ Hec et omnia universis religiosis et sacerdotibus districtius inhibemus, precipientes ut clerici et principue sacerdotes sine rationabili causa et probabili mercata seu nundinas non frequentent, et tunc incedant in decenti habitu et honesto³⁹ ; •\|Nota per quibus[…]^a) ipsis […]^b) parrochialem ecclesiam […]^c).|/ qui vero parrochialem habet ecclesiam non per vicarium sed per se ipsum illi deserviat in ordine quem ipsius ecclesie cura requirit, in ipsa personaliter residendo, sicut jura precipiunt et requirunt.

a), b) Deux ou trois mots illisibles. – c) Trois ou quatre mots illisibles.

(6^/57) ⁋ Hospitalitatem⁴⁰ quoque in ipsis ecclesiis teneant secundum quod facultates ipsarum poterunt comode sustinere vel etiam sustentare, ⁋ precipue circa fratres predicatores, minores, carmelitas, heremitas Sancti Augustini et alios mendicantes cum cause predicationis, vel qualibet alia honesta tum, ad eas contigit declinare, eos districte precipimus ab omnibus rectoribus ecclesiarum, vicariis, prioribus, preceptoribus, hospitalariis nec non et grangeriis omnibus nostre dyocesis caritative recipi ac benigne.

(6^/58) De testamentis⁴¹.

Pro˓h˒ibemus et firmiter sacerdotibus universis ne testamenta sua per manus ordinent laycorum et, solutis eorum debitis, terciam partem /f. 16/ mobilium dimittant episcopo, aliam partem terciam ecclesie et successori suo, de residuo secundum Deum suam faciant voluntatem. ⁋ Frequenter autem admoneant laycos ut semper sua condant testamenta in sui presentia sacerdotis, ne possit fraudulenter rei veritas occultari et tam episcopo quam fabrice ecclesie cathedralis honorifice, quanto honestius poterint, largam faciant dimittere portionem. ⁋ Religiosis etiam locis atque pauperibus dimittere faciant bonam partem. Hoc etiam circa alios clericos est precipue observandum. Volumus et mandamus secundum constitutionem Alexandri pape⁴² ut relicta ad pias causas que parrochiani coram presbytero suo et tribus, vel duobus, personis ydoneis, fecerint in extrema voluntate, firma debeant permanere sub pena anathematis, prohibentes ne quis presumptione qualibet audeat rescindere hujus˓modi˒ testamenta.

(6^/59) •\|Nota penam illorum qui non publicant legata pia.|/

⁋ Illi autem qui testamenta defunctorum publicare et complere quantum ad relicta ad pias causas post competentem monitionem noluerint, excommunicationis sunt vinculo innodati⁴³.

(6^/60) •\|Nota de bonis que sunt acquisita intuytu ecclesie.|/

⁋ Illud quoque irrevocabiliter observetur ut bona descendentium clericorum, que occasione ecclesie fuerint acquisita, nullus presumat laycus occupare aut illicite retinere sed ad utilitatem ecclesie conserventur cujus intuitu fuerant acquisita.

(6^/61) ⁋ Item executores testamentorum per officialem nostrum vel ejus locum tenentem ex quo executionem receperint per censuram ecclesiasticam compellantur voluntatem exsequi testatoris, mandantes in virtute sancte obediencie et sub pena excommunicationis ut, si qui prelati sive alii aliquam habent peccunie summam pro emendis aut helemosinis faciendis ab aliquibus in eorum testamento relictam, illam infra duos menses illis quibus te-/f. 16v/-nentur solvant secundum quod in consilio provinciali extitit ordinatum⁴⁴.

(6^/62) De sepulturis.

Volumus et mandamus quod nullus sepeliatur antequam fecerit testamentum et, si non fecerit, faciant loco descendentis ejus parentes an˓te˒quam de domo extrahatur.

(6^/63) •\|Nota de jure parrochiali ecclesie dum alibi eligit sepelliri.|/

⁋ A sanctis patribus et antiquis est introductum alias institutum ut unusquisque sepeliatur cum suis parentibus qui certam non elegerit sepulturam ; nulli tamen negandum est quin possit ubicumque voluerit et discrete elegerit sepeliri, ita tamen quod si in aliena ˓ecclesia˒ sepeliri eligerit, de hiis que sibi legaverit et aliis que occasione sepulture ipsius pervenerint, ad eamdem parrochialem ecclesiam habeat canonicam portionem videlicet terciam partem, exceptis aliis casibus in quibus canonica portio non est danda.

(6^/64) \•|Nota contra vocibus ululantium.|/

⁋ Prohibendum⁴⁵ est insuper tam viris quam feminis firmiter et districte et publice in ecclesiis diebus dominicis et festis ne in exequiis mortuorum furiosis vocibus more gentilium, quasi de resurrectione desperantes, ulurare audeant vel clamare aut facies suas formatas ad ymaginem Creatoris aliquatenus laniare, proprii sanguinis sacrificium demonibus exibendo. Ubi vero audita prohibitione taliter de cetero presumptum fuerit, corpus mortui christiana careat sepultura et tam pulsatio campanarum quam divina officia penitus obmittantur, donec ab ululatu hujus cessaverint^a) ; transgressores etiam sub districti teneantur sentencia interdicti quousque ab episcopo absolutionis beneficium valeant obtinere. Si clerici inobedientes vel negligentes fuerint in hac parte pena consimili puniantur.

a) mg : profil grotesque du début de l’article à cessaverint.

(6^/65) •\|Excommunicati in mortis articulo, si petiterint, absolvantur, sepultura tamen denegatur eisdem.|/

Quia tanto sunt graviora peccato^a) quanto diutius deti-/f. 17/-nent infelicem animam alligatam⁴⁶ et inducente catholice fidei inimico multorum malitia sic excrevit quod in excommunicationis, suspentionis et interdicti sententias in contemptu sancte matris Ecclesie diutius manere non formidant, unde frequenter morte preventi talis absolutionis beneficium nec petunt nec possunt obtinere in suarum animarum periculum et scandalum pluri˓m˒orum, nos volentes talibus obviare et animarum saluti providere statuimus quod excommunicatis in mortis articulo humiliter petentibus absolutio penitentia et alia ecclesiastica sacramenta canonice conferantur. Sepulturam tamen ecclesiasticam eisdem denegamus et precipimus denegari donec a suo ordinario secundum formam Ecclesie absolutionis beneficium meruerit obtinere, ut saltim sani timore pene ad gremium sancte matris Ecclesie cicius revertantur.|/.

a) Corr. peccata.

(6^/66) De decimis et primiciis⁴⁷.

•\| Nota decimas et primicias dari et exsolvi debere rectoribus.|/

Cum Dominus expresse precipiat dari decimas et primitias atque solvi, et volentes solvere excommunicationis sint vinculo innodandi districti^a) precipimus ut decime et primicie solvantur integre parrochialibus ecclesiis in quarum parrochiis predia ex quibus fructus proveniunt fuerint constituta seu etiam situata⁴⁸.⁂

a) Corr. districte.

(6^/67) •\|Nota contra laicos primicias decimas detinentes.|/

⁋ Precipimus⁴⁹ universis laycis qui primitias decimas detinent contra salutem propriam animarum quod eas dimittant nobis vel ecclesiis quarum existunt ; quod si facere noluerint, eos precipimus excommunicationis sententie subjacere, ita videlicet quod ad matrimonium vel penitentiam vel eucharistie communionem aut sepulturam canonicam vel purificationem post partum ipsi vel eorum uxores aut filii et filie in eorum potestate existentes nullatenus admittantur /f. 17v/ •\|Nota quod \|non|/ debet concedi licenciam tonsurandi filiis laycorum detentorum decimarum.|/ nec eorum filii ordinentur. ⁋ Ascensatores autem decimarum a laycis, si layci fuerint, simili sententia se noverint irreticos^a) nisi eorum domino adeo sint subjecti quod eorum non audeant imperio contrahire.

a) Corr. irretitos.

(6^/68) De sponsalibus et matrimonio⁵⁰.

•\Post septennium sponsalia fiant.|/

Sponsalia sunt promissio futuri matrimonii contrahendi. Debent autem contrahi post septennium et, si ante septennium annum completum contracta fuerint, non habeant aliquam firmitatem. ⁋ •\|Et si ante, post ratificari possunt.|/ Tamen, si adveniente et completo septimo anno concentiunt sponsalibus prius contractis, extunc ratificari incipiunt et valere. Etas vero ad matrimonium contrahendum est masculo XIIII^us annus completus, et in famella^a) XII^us annus completus. ⁋ •\|Nota contra matrimonia clandestina.|/ Ut autem diversa pericula in matrimonio evitentur, sta\|tu|/tum sint in consilio generali⁵¹ et sic precipimus observari ut matrimonia non contrahantur clandestine sed, cum fuerint contrahenda, in ecclesiis per presbyteros publice proponatur competenti termino prefinito, ut infra illum qui voluerit et valuerit legitime impedimentum opponat, et ipsi presbyteri nichilominus diligenter investigent utrum aliquod impedimentum obsistat. Cum autem apparuerit probabilis conjectura vel impedimentum contra matrimonium contrahendum, contractus matrimonii interdicatur expresse, donec quid fieri debeat manifestis constiterit documentis. ⁋ •\|Nota penam rectorum.|/ Sane parrochialis sacerdos qui tales conjunctiones inhibere contemps˓er˒it, aut quivis regularis qui eis presumpserit interesse, per triennum ab officio suspendantur, gravius puniendi si culpe qualitas postulaverit ; sed et illis qui taliter copulari presumpserint, condigna penitentia injugatur.

a) Corr. femella.

(6^/69) •\|In facie ecclesie matrimonium contrahi debet.|/

⁋ Ad hoc cum matrimonium fit maximum in Dei Ecclesia /f. 18/ sacramentum semper debet in facie ecclesie coram pluribus cum magno honore et reverentia inter personas legitimas celebrari non tamen risu vel jocose non contempnatur. ⁋ •\|Quibus verbis contrahatur matrimonium.|/ Neccessarie est siquidem ad hoc legitimum matrimonium contrahendum ut semper contrahatur sub hiis verbis mutuis de presenti : “Ego accipio te in meam.”, et : “Ego accipio te in meum.”, ut per verba de presenti consensus mutuus exprimatur. •\|Quibus verbis sponsalia contrahantur.|/ Sponsalia vero semper debent per verba hujusmodi contrahi de futuro, sic : “Accipiam te in meam.”, et : “Ego, vel contraham tecum matrimonium, vel accipiam te in uxorem.”, vel hujus˓modi˒.

(6^/70) •\|Nota de sacramentis ante diem matrimonii de presenti […]^a).|/

Caveat autem sacerdos ne consensus vel verba super matrimonio interveniant, nisi de futuro, donec banna facta fuerint in ecclesia ut est moris, et veniunt ante valvas seu portam ecclesia^b) ad matrimonium perficiendum vel etiam sollempnizandum, quod si fecerint ipsi contrahentes et omnes stantes punientur arbitrarie, presbyteri vero si aliter fecerint punientur.

a) Dernier mot illisible. – b) Corr. ecclesie.

(6^/71) •\|Forma bannorum.|/

⁋ Quanto⁵² autem est matrimonium celebrandum inter aliquos fecerint diebus dominicis aut festivis debet indici in ecclesia publice quod talis et talis persone debent matrimonialiter copulari et, si quis sciat impedimentum aliquod quare fieri non debeat, surgat et dicat in publico ; sin autem de cetero non audietur nec aliqui matrimonium vel sponsalia contrahant vel contrahere audeant sine presbyterorum suorum licentia, presencia et assensu. •\|Nota impedimenta in matrimoniis.|/ Preterea plura sunt impedimenta matrimonii que contrahendo impediunt et dirimunt jam contractum, sicut etas, conditio, affinitas, ordo, votum, compaternitas, dispar cultus, coactio, frigiditas et quedam alia ; /f. 18v/ omnes autem dubie questiones ad episcopum referantur. Nullus siquidem archidiaconus vel archipresbyter vel quivis alius qui de questionibus sponsaliorum vel matrimoniorum possit agnoscere^a) sine mandato sui episcopi speciali et si aliter presumptum fuit viribus carebit.

a) Corr. cognoscere.

(6^/72) ⁋ Sub⁵³ pena etiam excommunicationis prohibeatur districte ne fiant aliqua sortilegia in sponsalibus seu matrimoniis contrahendis.

(6^/73) •\|Nota penam interessentibus in sponsalibus et matrimoniis clandestinis.|/

Quia ex clandestinis matrimoniis multa proveniunt pericula et scandala generantur, volentes hujusmodi periculum obviare, ⁋ statuimus quod quicumque clandestine matrimonium contraxerit et talia matrimonia sollempnizare et eis interesse presumpserint, ipso facto sint excommunicationis sentencia innodati, a qua nequeant preterquam in mortis articulo nisi per sedem apostolicam vel dyocesanum suum liberari, alias penis statutis a jure contra talis in suo robore duraturis.

(6^/74) De ˓im˒munitate ecclesiarum.

•\|Nota contra laicos qui constitutiones fecerunt contra clericos.|/

Cum⁵⁴ milites et tiranni judices seculares et fere omnes layci, prout dicit canon, clericis op˓p˒ido sunt infesti et, peccatis exigentibus, fere per omnes regiones milites et barones et judices seculares, comites, rustici et burgenses constitutiones – ymo verius destitutiones –, conjurationes, confederationes, colligationes et alias varias et diversas, quocumque nomine censeantur, et promulgationes eorumdem in nostra dyocesi facere presumpserint et presumant, videlicet ne layci in foro ecclesiastico litigent nisi super certis articulis, valde paucis, quos ipsi exprimunt juredictionem^a) ecclesiasticam confundendo et enormiter et perperam restringendo, inhibeant etiam /f. 19/ ne ab uxoribus vel famulis suis fiant oblationes in illis casibus in quibus fidelium pia devotio offerre consueverat tam de longa consuetudine quam de jure, •\|Nota penam.|/ •\|Nota penam.|/ ⁂ ⁋ nos omnes illas personas, que prophana hujusmodi presumunt vel presument facere vel servare seu opera misericordie, in quantum tangunt ecclesiasticam libertatem, occasione hujus˓modi˒ restringere seu etiam coartare, excommunicationis vinculo innodamus, precipientes ut tales in generali et expresse illi de quibus constiterit excommunicati denuntientur diebus dominicis et festivis ; et si per tres menses in excommunicatione hujus˓modi˒ malitiose persisterint, statuimus ut in fine corpora ipsorum non tradantur ecclesiastice sepulture •\|Nota.|/, nec filii ipsorum vel nepotes ad clericatum vel ad ecclesiasticum beneficium admittantur •\|Nota.|/, nec ipsi rei aliquatenus absolvantur quousque ecclesie de omnibus deperditis et dampnis integre fuerit satisfactum.

a) Corr. juridictionem.

(6^/75) •\|Nota penam.|/

⁋ Item simili excommunicationi volumus subjacere statutarios, scriptores et consules juratos et bajulos, majores et prepositos, barones, milites et nobiles locorum ubi statuta fuerint edita contra ecclesiasticam libertatem, nec non et illos qui secundum ea presumpserint judicare vel in publicam formam redigere judicata, similiter et illos qui interdicunt clericis ac viris religiosis introitu castrorum et villarum suorum et molendina, furnos et alia que consueverunt eis et aliis hominibus esse communa. ⁋ Item qui clericos talliant occasione patrimonii sui vel persone vel aliquam exactionem indebitam eis imponunt contra canonicas sanctiones simili sentencie subjacere. ⁋ •\|Nota.|/ Item omnes illos qui pre-/f. 19v/-dictis impedientibus juridictionem et libertatem ecclesiasticam in predictis clam vel palam publice vel occulte consilium, juvamen vel favorem prestiterint vel ascensum consilii sententia volumus subjacere.

(6^/76) ⁋ Prohibemus insuper sub pena excommunicationis ne judices seculares compellant coram se clericos vel personas ecclesiasticas in juditio respondere ; qui vero contra prohibitionem nostram facere presumpserint, sententia^a) ipse sint irrite et nulle ipso jure.

a) Corr. sententie.

(6^/77) •\|Clericus nec fidejussor ejus in judicio seculari conveniuntur^a).|/•\|Nota.|/

⁋ Item cum fidejussores eodem privilegio gaudere debeant sicut principales, volumus et mandamus ut fidejussores clericorum, presbyterorum et religiosorum super contractibus per ipsos inhabitis seu etiam celebratis nullatenus compellantur respondere coram judice seculari sed coram judice ecclesiastico ; qui vero contra prohibitionem nostram ausu temerario venire presumpserit, tam conveniens quam ipse judex coram quo convenietur, excommunicationi subjaceant ipso facto.

a) Note relative à (6^/76) et (6^/77) avec accolade.

(6^/78) ⁋ Item⁵⁵ firmiter prohibemus ne confratres cujuslibet confratrie fadernarum ingurgitantium de causis seu questionibus ad nos spectantibus se intromittere audeant aliqua ratione, nec juridictionem nostram sibi fraudulenter usurpent, quoniam propter hoc juridictio ecclesiastica et censura penitus enervatur.

(6^/79) •\|Nota quod ubicumque bona detentorum^a) sive persone detente fuerint nisi monitione, etc. restituerint, ipso facto subjectantur interdicto^b).|/

⁋ Item statuimus et etiam diffinimus quod loca, ville, castra, civitates sive parrochie in quibus res ecclesie, personarum ecclesiasticarum vel ipse persone capta, rapta, invasa vel occupata detinebantur, nisi monitione premissa solvantur vel reddantur, ipso facto subjaceant interdicto et, si forte alibi transferantur, ut aliquando comperimus esse factum, loco illo in quem facta est translatio sub-/f. 20/-jacente denuo interdicto, primum interdictum nichilominus in suo robore duraturum perseveret ; et si ad plura loca translationem contingat fieri idem dicimus observandum.

a) Corr. detenta. – b) mg : profil grotesque.

(6^/80) ⁂ ⁋ Rursus illos qui impedierint quoquo modo vel procuraverint impedire ne cause que ad forum ecclesiasticum de jure vel de consuetudine pertinere noscuntur in foro ecclesiastico ventilentur excommunicationis sentencie decernimus subjacere.

(6^/81) •\|Laici res ecclesie saisire non possunt.|/

⁋ Inhibemus et monemus ac in generali moniri precipimus universos baronos, ballivos, majores, prepositos seu juratos, comites seu vicecomites, milites seu communicantes et personas alias seculares ut^a)\|ne|/ ecclesias, prioratus, domos, possessiones in quarum possessione pacifica sunt vel erant ecclesie aut prelati, abbates, priores, rectores et alii ecclesiarum administratores, sciant^b) vel occupent seu occupari faciant vel sayziri, illos autem qui contra hujus inhabitationem^c) et post monitiones in generali factas facere presumpserint vel venire excommunicationi subjacere decernimus ipso facto.

a) ut non barré. – b) Corr. sayziant. – c) Corr. inhibitionem.

(6^/82) Ne presbyteri accipiant aliquis^a) pro sacramentis ecclesie ante eorum collationem.

Nullus sacerdos pro isto sacramento vel alio quicquam exigat quousque ipsum ex toto peractum fuerit sacramentum et tunc, secundum consuetudinem ecclesie sue, honeste petere poterit secundum quod viderit expedire et a suis invenerit predecessoribus observatum.

a) Corr. aliquid.

(6^/83) De vicariis.

•\|Nota contra rectores non residentes.|/

Districte inhibemus ne aliquis sacerdos a dyocesi se absentet, ne aliquem vicarium seu substitutum loco suo dimittat absque nostra licencia speciali.

(6^/84) De judicibus et capellanis⁵⁶.

•\|Judex excommunicare non debet nisi facta fide de citationis exequtione.|/

Cum interdum non citatus /f. 20v/ presumatur esse citatus, contingit frequenter seu aliquando condempnare innocentem, unde districte prohibemus ut judex in aliquem ut in contumacem ferat excommunicationis sententiam vel aliam, donec de citatione facta sertioratus fuerit per citatorem, vel alias sibi canonica facta fides. •\|Rector quilibet debet sigillum habere cuilibet citationi apponendum.|/ Unde statuimus quod quelibet capellania sigillum proprium habeat in quo tales littere si˓n˒t sculpte : “Sigillum capellani de tali loco ad citationes.”, capellanie expresso nomine et connomine capellani, quodquidem sigillum citacione facta a capellano in citatorio imprimatur.

(6^/85) De diebus dominicis et festivis⁵⁷.

Precipimus insuper sacerdotibus universis ne parrochianum alterius ad matrimonium contrahendum vel ad alia sacramenta, et principue diebus dominicis et festivis, recipiant sine licentia proprii sacerdotis et, in festivitatibus supradictis, a mercatis et nundinis et mundanis operibus ob divina reverentiam et animarum salutem abstineant penitus et divinis intendant.

(6^/86) ⁋ Item volumus quod forum sive nundine non teneantur diebus dominicis nec operatoria mercatorum sive mercennariorum vel sutorum sive mecani˓c˒orum merces vendentium, et potissimum in IIII^or festivitatibus Virginis gloriose, et in festivitatibus omnium apostolorum et evangelistarum, nec in festivitatibus Virginis gloriose et beati Johannis Baptiste et beate Quiterie. Qui vero contra constitutionem nostram temeritate propria presumpserint contrahire maledictionem divinam et nostram se noverint incursuros pena alia debita pro inhobedencia et transgressione per nos nichilominus percellendos.

(6^/87) De pignoribus.

•\|Nota de usura.|/

Sacerdotibus etiam districte precipimus universis quod frequenter predicent in ecclesia quod accipere de pig^a)-/f. 21/-nore ultra sortem usura est, et vendere bladum, vinum, carnes, pannos vel rem aliquam quemlibet ad certum tempus ultra quam valeat tempore quo venditur usura est.

a) Réclame de cahier : nore.

(6^/88) De clericis mercatoribus⁵⁸.

Nullus clericus fide jubeat pro laico nec ejus administrationem vel villicationem seu balli˓vi˒am recipiat nec sit advocatus in causa seculari pro ipso nec gerat in aliquo officium mercatoris, emendo vilius ut vendat carius tempore procedente^a).

a) pf : profil grotesque.

(6^/89) De sententia excommunicationis et suspentionis⁵⁹.

Universi etiam ecclesiarum ministri sententias contra excommunicatos et interdictos et suspensos latas diligenter observent. ⁋ Dicitur autem major excommunicatio cum dicit prelatus : “Excommmunico te.”, et tali excommunicato nullus debet in aliquo participare, nisi quedam persone in quodam capitulo domini Gregorii numerate in decretis quod est XI q.^a) III⁶⁰, quantum multos aliquod quidem, quia talis major excommunicatio separat excommunicatum a communione fidelium et participatione ac perceptione sacramentorum. Minor autem excommunicatio dicitur cum quis communicat excommunicato majori excommunicatione et tunc participans excommunicato est remotus a perceptione sacramentorum, id est non debet recipere eucharistiam vel alia sacramenta quousque fuerit absoluta^b).

a) Pour questio ? Corr. capitulum. – b) Corr. absolutus.

(6^/90) ⁋ Interdictum⁶¹ dicitur cum dicit prelatus : “Interdico te.”, vel dicit : “Subpono te ecclesiastico interdicto.”, vel : “Interdico seu prohibeo tibi ingressum ecclesie.”, et talis interdictus et ille qui majori est excommunicatione ligatus non debet intrare ecclesiam, quamdiu fuerint in sententia sed nec juxta ecclesiam stare quando divina officia celebrantur nec debet recipere aliqua ecclesiastica sacramenta.

(6^/91) Sententia⁶² suspentionis dicitur quando /f. 21v/ prelatus dicit clerico : “Suspendo te ab officio tuo.” ; et tunc non debet taliter suspensus aliquod officium principaliter in ecclesia facere sed potest intrare ecclesiam et audire cum aliis officium in choro ; si tamen suspensus esset ab officio misse tantum, tunc preter missam posset alia divina officia facere, dicere et audire et percipere ac conferre ecclesiastica sacramenta.

(6^/92) •\|Nota formam absolutionis excommunicati.|/

⁋ Formam⁶³ quam sacerdotes debent observare in excommunicatorum absolutione : “Ecclesie absolvat tibi^a) excommunicatum sacerdos.”, dicendo primum psalmum videlicet : “Miserere mei Deus” totum vel : “Deus misereatur” totum et in fine ipsius psalmus : “Gloria Patri, etc.”, postea : “Kyrie ˓e˒leison, Christe ˓e˒leison, Kyrie ˓e˒leison, Pater noster salvum fac servum tuum.”, si est homo, vel : “Salvum^b) fac ancillam tuam.” Similiter est : “Deus meus sperantem in te, Domine exaudi.”, et clamor : “Dominus vobiscum, et cum Spirituo. Oremus : Deus cui proprium est misereri semper et parcere, suscipe deprecationem nostram et hunc famulum tuum^c), N., quem delictorum excommunicationis cathena constringit, miseratio tue pietatis absolvat. ˓Per˒ Jhesum Christum.”

a) Corr. te. – b) Corr. salvam. – c) a suscrit au-dessus de chaque u pour indiquer la version féminine : hanc famulam tuam.

(6^/93) ⁋ Et postea dicat : “Auctoritate qua fungor absolvo te ab omni vinculo excommunicationis, et specialiter a sententia excommunicationis qua ligatus eras pro tali facto, et precipio tibi quod de cetero talia vel consimilia non committas.”

(6^/94) •\|Nota quod rectores habeant papirem […]^a) inscribendum excommunicatos.|/

⁋ Item statuimus ut quilibet capellanus parrochialis ecclesie papirum habeat in qua scribantur nomina singula excommunicatorum, infra quod, si forte quoquomodo mori seu transferri contingeret capellanum, ipsa nomina appareant et ne de facili ˓modo˒ amitti possint, et ut predictos excommunicatos denuntient prout eis ex-/f. 22/-titerit injunctum, alioquin ad interesse adversario ad ⁋ jus judicis teneantur.

a) Deux ou trois mots illisibles.

(6^/95) •\|Nota contra illos qui ante solempnisationem matrimonii cognoscunt uxores suas^a).|/

Cum ex eo quod nonnulli matrimonium contrahente non habita sollempnitate Ecclesie nec recepta benedictione nuptiali non verentur carnaliter comisceri, quandoque etiam in gradu a jure prohibito ad matrimonium contrahendum in suarum animarum periculum et scandalum pluri˓m˒orum, ⁋ nos volentes super hoc providere deliberatione habita diligenti, statuimus ut quos sponsalia vel matrimonium contrahentes contractum sponsalibus vel matrimoniis antequam in ecclesia, prout jure est, fuerint banna facta et benedictionem receperint nuptialem, carnaliter contigerit commissari^b), ipso facto sint excommunicationis sententia innodati et excommunicati publice nuncientur, donec suum recognoscentes errorem redierint ad Ecclesie unitatem, penis contra tales promulgatis in suo robore duraturis^c).

a) Sur érasure de quatre lignes. – b) Corr. commisceri. – c) pf : profil grotesque.

(6^/96) De statu monachorum et regularium canonicorum.

•\|Nota de habitu monachorum.|/

Abbatibus et prioribus conventualibus firmiter et districte ut semel in anno in capa cum stola monachos proprietarios \ex/communicent diligenter et restitutionem proprietatum districtione quam potere compellere ulterius non postponant.

(6^/97) ⁋ Circa continentiam etiam observandam et defferendum habitum regularem et carnium abstinentiam et omnia alia que deesset monasticam honestatem, regulam beati Benedicti et statuta Auxitani consilii faciant diligentius observare ; conversos etiam suos caste et sine proprietate vivere et habitum deferre faciant singularem.

(6^/98) ⁋ Ad excusationem nostram apud Deum et homines pleniorem omnibus archidiaconis et archipresbyteris nostris, in virtute sancte hobe-/f. 22v/-dientie, districte precipimus quatinus circa premissorum observantiam^a) mandatorum diligentiam adhibeant et operam efficacem, ne propter eorum incuriam vel negligentiam grex dominicus exponatur ulterius luporum et demonum faucibus laniandus⁶⁴.

a) observationem LrAu.

(6^/99) •\|Nota in contra religiosos exemptos.|/

⁋ Item cum secundum jura canonica nullus religiosus solus manere debeat, precipimus ut quicumque reli˓gi˒osus tenens prioratum seu grangiam fratrem {fratrem} sui ordinis secum continue habeant, quod si infra I mensem faceret neglexerit, ex tunc excommunicationis sententie se noverint subjacere, quamquidem sententiam per presbyteros et capellanos nostros sub pena excommunicationis ex tunc precipi˓m˒us publicari.

(6^/100) ⁋ Item abbatibus districtius inhibemus ne aliquos recipiat pacto vel conditione seu peccunia mediante ; sed si monasterii non sufficerint facultates pauciores habere quam liceat actenus fuerit consuetum, ita quod deinceps nulli admittantur donec in communi et de communi possint vivere, sicut superius est expressum.

(6^/101) ⁋ Item fratribus insuper districtius inhibemus ne in villis vel castris in quibus morantur extra claustrum non jaceant vel comedant ullo modo ; quod si contra fecisse inventi fuerint, nequaquam ad aliorum recipiantur consortium nisi salva ordinis disciplina.

(6^/102) ⁋ Item ne aliqua in juditio repetant sine specialibus litteris suis superioris nisi administrationem sibi commissam quod peterent partium.

(6^/103) •\|Nota quod monachi possunt compelli ad ponendum bona in manibus prelatorum.|/

⁋ Item abbatibus etiam firmiter precipimus et prioribus conventualibus ut ter in anno publice injungant monachis suis sub pena excommunicationis a se proprium abdicare et in manu sua resignare compellant, et etiam condonatos, et vestes clausas habeant et tonsuram /f. 23/ etiam regularem, et anulos sive monilia nequaquam habere presumant vel alia honestati non congruentia regulari sed caste se habeant et honeste ; curam parrochialium ecclesiarum sub pena excommunicationis eis penitus inhibemus, nisi in neccessitate cum abbatis licentia et ipsius dyocesis ; et si quis contra hoc facere presumpserit, juxta regulam beati Benedicti puniantur.

(6^/104) De perjuriis et penis ipsorum.

Quia⁶⁵ ex frequenti et incauta juratione perjurium sepe contingit, statutum est in jure et nos precipimus firmiter observari ut nullus clericus jurare presumat absque nostra licentia speciali, nisi super publicationibus testamentorum et causis propriis vel ecclesiarum suarum in quibus damus eis licentiam jurandi generalem.

(6^/105) •\|Nota quod perjuri debent.|/

Statuimus⁶⁶ etiam ut quicumque in transgressione juramenti manifeste deprehensus fuerit, in ecclesia denuntietur perjurus ; qui si admonitus satisfacere noluerit, tunc excommunicetur candelis extinctis et pulsatis campanis singulis diebus dominicis et festivis, et denuntietur intestabilis et infamis, et non ad testamentum vel ad alios actus legitimos admittatur, et hanc penam precipimus frequenter per ecclesias publicari ; sed nolumus quod si aliquis sacerdos aliquem parrochialem suum denun\ci/et perjurum vel infamem nisi a nobis seu officiali nostro vel alio judice mandatum super hoc reciperet speciale.

(6^/106) ⁋ Expliciunt constitutiones synodales dyocesis Adurensis, et fuerunt publicate apud Villam Novam in ipsa ecclesia Sancti Ypoliti per dominum M(artinum). episcopum Adurensem, VI die mensis Octobris anno Domini M^oCC^oXX^oIX^oa)67. /f. 23v/

a) Corr. M^oCC^oLXXXX^oIX^o. In eodem manuscripto codice sequuntur sinodales constitutiones diœcesis Adurensis publicatæ apud Villam Novam in ecclesia Sancti Ipoliti per dominum Martinum episcopum Adurensem, 6 die Octobris anno 1229, Larcher.

(7). – Excommunications diverses.

(7^/1)

Omnes et singulos qui ecclesiastica beneficia in nostris civitate et dyocesi Adurensi occupant et detinent occupata, et de cetero occupare presumpserint, et qui ea contulerint vel etiam contulerunt contra canonica instituta, excommunicationis sententia innodamus et mandamus excommunicatos denuntiare diebus dominicis et festivis, donec congrue satisfecerint et absolutionis beneficium meruerint optinere.

(7^/2) •\|Nota penam contra illos qui detinent ultra X dies terras interdictorum sive exommunicatorum.|/

Quia ex monitionibus que pro deffectibus seu contumatiis a curia nostra officialium seu commissorum nostrorum frequenter inpetrantur et retardatione exsecutionis earumdem multe fraudes committuntur et pericula \|imminent|/^a) venient animarum sicut experientia facti nos docuit, nos volentes talibus salubriter obviare, statuimus quod quicumque tales monitiones seu qualescumque alias excommunicationum sententias a curia nostra, officialis seu commissorum nostrorum impetratas vel impetrandas ultra X dies distulerint capellanis quibus dirigentur presentare pro excequtione facienda ad absolvendum suis sumptibus sic excommunicatum et satisfaciendum de expensis propter hoc per ipsos factis integre, et nichilominus episcopo, officiali seu commissariis a cujus curie tales excommunicationes seu monitiones fuerint impetrate post X dies V sol. morl. solvere teneatur.

a) Mot inséré sans barrer le suivant.

(7^/3) •\|Nota contra comedentes confratrias in ecclesiis^a).|/

Cum ecclesia Dei domus orationis esse debeat non alterius negociationis dicente Domino : “Domus mea domus orationis est.”, ut cum pace et quiete intentionis precordiis devote orationes et sacra sollempnia in ea valeant celebrari, idcirco presenti constitu-/f. 24/-tione statuimus quod nullus in ecclesiis vel cimiteriis judicia maxime secularia excerceant, tabernas teneant, confratrias comedant, nec alia in eisdem ecclesiis seu cimiteriis excerceant que divinam possint offendere magestatem contraria consuetudine non obstante ; contrarium vero facientes post publicationem presentis constitutionis excommunicationis sentencie subjacere volumus ipso facto ; et si per communitates seu populi multitudinem contrarium comitatur ipsas ecclesias in quibus talia comitentur subjacere volumus ecclesiastico interdicto hanc constitutionem precipimus per capellanos frequenter in suis ecclesiis publicari.

a) Note écrite sur quatre lignes érasées.

/f. 24v/

[page blanche]

/f. 25/

[page blanche]

/f. 25v/

[page blanche]

/f. 26/

(8). – Vers 1215. – Interdictions prononcées par le légat Galon contre les prêtres entretenant des femmes de mauvaise vie ou ayant des pratiques simoniaques, et notamment sur leurs vêtements. 

Texte signalé par Estiennot (BnF, ms. lat. 12771, 417) comme faisant suite à (6) dans le Livre rouge.

(8^/1) Sententia venerabilis Galonis contra sacerdotes et clericos qui tenent focarias et alias mulieres suspectas in domibus suis⁶⁸.

Corrections et passages entre [ ] d’après Pontal, éd. 1971 (ms. 769 de la Bilbiothèque de l’Arsenal).

• \|Ista deficiunt in alio libro usque ad folium XXXVI et incip˓i˒u˓n˒t : “Publicatummus”.|/

In nomine Domini, amen. Gallo Sancte Marie Virginis in Porticum^a) dyaconus cardinalis, apostolice sedis legatus, excommunicamus omnes sacerdotes et clericos quoscumque, qui post legitimam a˓d˒monitionem focarias mulieres aliquas, universus unde populus vel Ecclesia scandalizetur, te^b) quibus mala suspicio possit suborriri, in domibus propriis vel alibi duxerint retinendas ; nisi sint clerici qui in minoribus ordinibus constituti legitime matrimonium contraxisse vero prohibentur^c), qui tamen cum uxoribus non debent ecclesiastica beneficia retinere. Monemus autem ne matres aut sorores seu alias conjunctas personas secum habeant cum quibus etsi nichil sevi criminis naturale fedus estimare permittit, frequenter tamen, suggerente dyabolo, cum talibus noscitur fuisse facinus perpetratum.

a) Corr. in Porticu. – b) Corr. de. – c) Corr. probentur.

(8^/2) ⁋ Prohibemus etiam ˓sub˒ eadem excommunicatione ne sacerdotes vel clerici occasione alicujus consuetudinis pro baptismo, sepultura, benedictionibus nubentium aliisve sacramentis ecclesiasticis aliquid exigere vel extorquere presumant sed ea laudabiliter et sine difficultate aliqua ministrare. ⁋ Moneantur etiam layci [diligenter], ne quod sacramentorum reverentia [devotio fidelium] introduxit, velint aliquatenus ex avaritia revocare.

(8^/3) ⁋ Item prohibemus ne sacerdotes capis manicatis utantur, et ne clerici in sacris ordinibus constituti manicas consutitias vel sotulares consutucios^a) rostratos, vestesque rubei coloris vel viridi˓s˒ habere presumant, distri˓c˒tione consimili prohibemus.

a) Corr. consuticios. – b) vel viridis absent de Pontal éd.

(8^/4) Decanis, archiprepiscopi^a), archidiaconibus et prepositis qui curant^b) habent animarum, ne vestes rubei vel viridi˓s˒ /f. 26v/ coloris habere presumant, et ne cappas habeant manicatas forratas. Monachus autem ne cappis sumptuosis et non integris^c) de cetero utantur, sub eadem pena duximus inhibendum.

a) Corr. archipresbiteris. – b) Corr. curam. – c) Corr. nigris.

(8^/5) ⁋ Inhibemus etiam tam monachis quam omnibus clericis sub excommunicationis vinculo ne fedus^a) exerceant, nec aliquam negociationem exerceant inhonestam.

a) Corr. fenus.

(8^/6) ⁋ Ut autem in omnibus et tonsura et per^a) habitu, in conversatione honestas ecclesiastica conservetur, districte precipimus universis prelatis, sub attestatione divini judicii, firmius injungentes, ut [omnia] predicta observent, et quantum in ipsis est, faciant premissa per censuram ecclesiasticam firmiter observari.

a) Mot inutile.

(8^/7) Hunc Galonem misit dominus Innocentius papa III^us, qui condidit illam decretalem Quoniam frequenter et multas alias.

Notes