UN@ est une plateforme d'édition de livres numériques pour les presses universitaires de Nouvelle-Aquitaine

(18). Taxe des procurations

|Subsidiaa)|

A. Livre rouge. – B. Copie de A sans indication de folio mais comme faisant suite à (17), Larcher, 7, 461-466 (no 145 suite), sous la rubrique : Sequuntur ea quæ consueverunt recipere episcopi ab abbatibus, prioratibus et capellanis quando faciebant tam per alios quam per se, visitationem. Larcher ne transcrit pas les sommes indiquées à la fin de chaque archiprêtré.
a. Édition de B, Cazauran, éd. 1886, 1-6. – b. Édition de B, Perrin et al., éd. 1972, 54-55, 422-427 (qui situait le document vers 1375).

N.B. :

  • Des mentions, sans doute à caractère comptable, rajoutées d’une autre main en tête ou de fin de ligne (“ –”, “a”, “b”) n’ont pas été intégrées à la transcription.

  • Les ajouts soulignés correspondent à des églises figurant sur les comptes de procuration des collectorie en 1377 mais non sur le texte de première main du Livre rouge, cf. Perrin et al., éd. 1972, 54-55. Toutefois, cette édition (qui reposait sur la copie de Larcher) a parfois signalé ainsi des alinéas simplement omis par Larcher ; ces points sont précisés en note. D’autre part, le compte de 1377 mentionne aussi deux églises bel et bien absentes du Livre rouge, marginalia compris : Miramont (Tursan) et Grenade (Le Plan).

(18/1) Secuntur ea que consueverunt recipere episcopi ab abbatibus, prioribus et capellanis quando faciebant et dabant subsidium.

(18/2) Archipresbyteratus de Teursanaa).

Abbas et capitulumb) de Sancto Laborioc) C sol. morl.

Abbas et capitulum de Pendulo, C sol. morl.

Capellanus de Urgoniod) XXXV sol. morl.

Capellanus de Semadetoe) XXXV sol. morl.

Capellanus de Baus Sobiranf) XXXV sol. morl.

Capellanus d’Arrenunog) XXXV sol. morl.

Capellanus de Castro Novo XXX sol. morl.

Capellanus d’Arbocava XXXV sol. morl.

Capellanus de Pendulo XXX sol. morl.

Capellanus Sancti Laboriih) XX sol. morl.

Capellanus de Laureto et de Poyolioi) XXX sol. morl.

Capellanus de Nigro Monte XVIII sol. morl.j).

Capellanus Sancti Justini XV sol. morl.

Capellanus de Maurinis XII sol. morl.

Capellanus Montis Galhardi XXXV sol. morl.

Capellanus de Dado XVI sol. morl.

Capellanus de Culturis XXVI sol. morl.

Capellanus de Bezeilhiisk) XVIII sol. morl.

*\|Ecclesia de Duro Forti XL sol. morl.| de quibus fuit lata summa per dominum B.1 episcopum Adurensem et ecclesiam de Pendulo approbata per ambas partes [in communi]l), retinuit magister Arnaldum de Caxia.|/

Capellanus Sancti Savini XV sol. morl.

Capellanus Sancti Orientii X sol. morl.

Capellanus Armeti VIII sol. morl.

Capellanus de Pairossio et de Cledis XXX sol. morl.

Capellanus de Sensaco et de Gavas Viele XVIII sol. morl.

Capellanus de Sorbetom) et de Luco Sereno XX sol. morl.

Capellanus de Bruis et de Bordossio X ˓sol. morl.˒

Capellanus de Nozeilliis et de la Cainhoten) XII sol. morl. /f. 68v/

Capellanus de Baus Jusan et de Sarrazieto XII sol. morl.

Capellanus de Genua et de Bederedeo) XXX sol. morl.

Capellanus de Serra Gaston V sol. morl.

Capellanus de Corneto et de Brousp) VI sol. morl.

Capellanus de Bassetoq) X sol. morl.

Capellanus de Villa XXV sol. morl.

Capellanus de Batz X sol. morl.r)

a) Corr. Teursano. b) conventus capituli B. – c) Liborio B. – d) Urgons B. – e) Samadeto B. – f) Bahus Sobirano B. – g) Renuno B. – h) Liborii B. – i) Pojolio B. – j) Ligne omise B. – k) Bezeliis B. – l) Un mot illisible. – m) Sorbets B. – n) Charmote B. – o) Bereda B. – p) Buanis B (mot surchargé). – q) Basieno B. – r) bp, réclame de cahier : archipresbyteratus.

|Summa XLII libr. VI sol. morl.|

|Summa XLIIII libr. VII sol. morl.|

/f. 69/

(18/3) Archipresbyteratus Sylocensis.

Abbas et capitulum Sancti Geroncii C sol. morl.

Capellanus Sancti Severi L sol. morl.

Capellanus d’Audinhono cum suis dependentiis L sol. morl.

Capellanus de Claro \|alias de Moniuro|/ XXX sol. morl.

Capellanus d’Artigabauda XVI sol. morl.

Capellanus de Maylies et de Larbei XX sol. morl.

Capellanus de Tort VIII sol. morl.

Capellanus de Mota XX sol. morl.

Capellanus de Caunar XX sol. morl.

Capellanus de Lagasteto XII sol. morl.

Capellanus d’Aurisse et de Aunesio XIIII sol. morl.

Capellanus de Tolosa XX sol. morl.

Capellanus d’Agest IIII sol. morl.

Capellanus de Seralos XV sol. morl.

Capellanus de Nerbis Casteto | de […]a)|/ *\|ac de Mugrono.|. XXXV sol. morl.

Capellanus de Sancto Albino \| de Puyol2|/ XX sol. morl.

Capellanus de Brocariis \| de Mont Salhico l|/ XX sol. morl.

Capellanus de Sancto Cirico XXV sol. morl.

Capellanus de Brachio Podio XXV sol. morl.

Capellanus de Casalitio XXV sol. morl.

Capellanus de Capra XV sol. morl.

Capellanus de Morganis \|alias de Monte Securob)|/ XX sol. morl.

Capellanus de Liraco IX sol. morl.

Capellanus de Mant XX sol. morl.

Capellanus de Sancto Gerontio XX sol. morl.

Capellanus d’Aules XXX sol. morl.

Capellanus de Muris XV sol. morl. \|Doazitc).|/

Capellanus de Dumo VIII sol. morl. /f. 69v/

Capellanus d’Eires XXV sol. morl.

Capellanus de Sancta Columba XXV sol. morl.

Capellanus de Ove Mortua XXV sol. morl.

Capellanus de Casali Longo X sol. morl.

Capellanus de Sancta Eulalia XII sol. morl.

Capellanus de Souprossa XXXV |sol. morl.|

a) Un mot illisible. – b), c) Accolade avec la ligne précédente.

|Summa istius archipresbyteratus XXXIX libr. XVIII sol. morl.|

/f. 70r/

(18/4) Archipresbyteratus Montis Marciani.

Capellanus Sancti Medardi de Labreto L sol. morl.

Capellanus de Brocariis L sol. morl.

Capellanus Sancti Pantaleonis de Ca˓m˒pania L sol. morl.

Capellanus Sancti Petri de Monte L sol. morl.

Capellanus Sancti Aviti L sol. morl.

•\|Capellanus Sancti Martini de Maseroliis XX sol. morl.a)|/

Capellanus Sancti Petri de Molera L sol. morl.

Capellanus Sancti Johannis de Husaco XX sol. morl.

Capellanus Sancti Medardi de Bauson XXX sol. morl.

Quilibet istarum cum suis dependentibus.

Capellanus Sancti Medardi de Gelos XXX sol. morl.

Capellanus de Sera e˓t˒ de Bert L sol. morl.

Capellanus Sancte Marie de Galhere XX sol. morl.

Capellanus Sancte Crucis d’Arague XX sol. morl.

Capellanus Sancti Michaelis d’Arrialbio XV sol. morl.

Capellanus Sancte Marie de Garreinh XV sol. morl.

Capellanus Montis Marciani XXV sol. morl.

Capellanus Sancte Marie deu Luyb) XXV sol. morl.

Capellanus Sancti Vincentii de Ronsacoc) XX sol. morl.

a) Ajout transcrit dans B et donc non signalé en italique par b. – b), c) Lignes omises par B et traitées comme des ajouts dans b.

|Summa istius archipresbyteratus XXXIII libr. morl. cum dimidia falsa est.|

|Summa istius archipresbyteratus XXXIIII libr. morl. V sol. morl. vera est computando omnia interlinearia.|

/f. 70v/

(18/4bis) Compositio facta pro ecclesia de Beliis que solvit annuatim XX sol. morl. in festo beati Martini yemalis.|

/f. 71/

(18/5) Archipresbyteratus ˓de˒ Rupe Forti.

Capellanus Sancti Petri de Juliaco L sol. morl.

Capellanus Sancti Juliani L sol. morl.

Capellanus de Gelu et de Pulchro Videre dependentea) L sol. morl.

Capellanus Lutose Ville L sol. morl.

Capellanus Sancti Martini de Noetob) L sol. morl.

Capellanus de Sarbasano L sol. morl.

Capellanus de Corpluc \|ecclesia per se XV sol.|/ et de Bausten L sol. morl.

Capellanus de Malheriis L sol. morl.

*\|Per se est ecclesiac)|/ Capellanus de Lucbardes est ecclesia L sol. morl.

*\|Per se est ecclesia.|/ Capellanus de Beliis L sol. morl. |Pauperes suntd).|

Capellanus de Caissen L sol. morl.

Capellanus Rupe Forti XX sol. morl.

*\|Per se est ecclesia.|/ Capellanus d’Arue et de Guinas XL sol. morl.

Capellanus de Sen Gor XXXV sol. morl.

*\|Per se est ecclesia.|/ Capellanus de Lencoaco XXXV sol. morl.

\|Capellanus d’Arretyons XXX sol. morl.|/

Capellanus de Luco Alto XXV sol. morl.

*\|Per se est ecclesia.|/ Capellanus de Bergohosse XXXV sol. morl.

Capellanus de Luco Asauto XII sol. morl.

Capellanus de Villa Superna XXX sol. morl.

Capellanus d’Estigarda XXX sol. morl.

Capellanus d’Arolhe XXX sol. morl.

Capellanus de Souboeriis XXX sol. morl.

Capellanus Sancti Justini XX sol. morl.

*\|Per se est ecclesia.|/ Capellanus de Violote et de Burriote XXV sol. morl.

*\|Per se est ecclesia.|/ Capellanus de Gonte Alto XXX sol. morl.

*\|Per se est ecclesia.|/ Capellanus d’Argelose X sol. morl.

Capellanus de Sans XV sol. morl.

Capellanus deu Gins XX sol. morl.

Capellanus de Bargiis XX sol. morl.

Capellanus de Canenxs XXX sol. morl. /f. 71v/

*\|Per se est ecclesia.|/ Capellanus de Malo Vicino XV sol. morl.

Capellanus de Credonio, |dependens est ecclesie Sancti Juliani.| [ ]e) sol. morl.

a) Corr. cum suis dependentiis B. – b) Mot avec une abréviation en tilde inutile. – c) mg, mot illisible à la fin ecclesia ? Insertion pour plusieurs églises par *(pf). – d) Accolade avec la ligne suivante. – e) Somme laissée en blanc.

|Summa istius archipresbyteratus LIIII libr. VII sol. falsa est.|

|Summa archipresbyteratus LV libr. II sol. morl. vera est cum interlineariis.|

/f. 72/

(18/6) Archipresbyteratus de Plano.

Capellanus de Villa Nova L sol. morl.

Capellanus de Plano XL sol. morl.

Capellanus deu Sist X sol. morl.

Capellanus de Sancto Sirico XXXV sol. morl.

Capellanus de Poyolio XV sol. morl.

Capellanus de Boga XX sol. morl.

Capellanus de Ricallo \|et de Sancto Medardo XV sol.|/XXV sol. morl.

Capellanus de Bausieto XV sol. morl.

Capellanus de Benqueto XXXV sol. morl.

Capellanus de Britania XV sol. morl.

Capellanus \|Sancti Petri|, *\|videlicet degravata de Sancto Mauritio eta)|/, de Flaron cum suis dependentiis, L sol. morl.

Capellanus de Bascono \|et d’Arstassenb)|/ XXXV sol. morl.

Capellanus d’Artasen XV sol. morl.

Capellanus ˓de˒ Ma˓u˒rino, \|de Fronte Bona|/ et de Castendeto XXXV sol. morl.

Capellanus de Borderiis XXX sol. morl.

Capellanus de Caseriis L sol. morl.

Capellanus de Lussaniheto \|et de Molees|/ XV sol. morl.

Capellanus de Furco XV sol. morl.

Capellanus de Toyosa et de Bascaudes et Garda ˓cum suis˒ dependentibus XL sol. morl.

Capellanus de Gauba Inferiora et de Sancto Marcho XXV sol. morl.

Capellanus d’Oinhoariis et Artesio Gastone X sol. morl.

Capellanus de Perquerio XX sol. morl.

Capellanus de Vineali et Lamunsans XXV sol. morl.

Capellanus de Fontaniis XXV sol. morl.

Capellanus de Sancto Genio XXX sol. morl.

Capellanus de Lobenchis, de Broquera, de Benquer et Tholosac) Alba XXX sol. morl.

Capellanus d’Arrimlario X sol. morl.

Capellanus de Superfargiis XX sol. morl.

Capellanus Sancti Johannis d’Endeissanod)3 VIII sol. morl.

Capellanus Sancti Remegii de Prianoe)4 VII sol. morl.

a) mg, emplacement de l’insertion indécis, et inutile ? – b) et de Baustenio b. – c) Corr. Thojosa. – d), e) Lignes omises par B et traitées comme des ajouts dans b.

|Summa istius archipresbyteratus XXXVI libr. cum dimidia [morl. ]a)|

|Alia est summa istius archipresbyteratus XXXVIII libr. V sol. morl. vera.

a) Fin de ligne illisible.

/f. 72v/

[page blanche]

/f. 73/

(18/7) Archipresbyteratus Mali Leonis.

Capellanus Mali Leonis L sol. morl.

Capellanus de Silva Pulcra et de Cucasserio dependens XXV sol. morl.

⁋ Capellanus de Castet XV sol. morl.

⁋ Capellanus de Malo Passu XXX sol. morl.

⁋ Capellanus d’Estano XL sol. morl.

⁋ Capellanus de Linariis L sol. morl.

⁋ Capellanus d’Aisiu e˓t˒ de Pinu XXX sol. morl.

⁋ Capellanus de Marquestallo XX sol. morl.

⁋ Capellanus de Brustailheto XV sol. morl.

⁋ Capellanus de Monte Claro et de Lumpnerio XL sol. morl.

⁋ Capellanus de Villa Franca | est Bastida Armanhaci| XL sol. morl.

⁋ Capellanus de Sentanho XXX sol. morl.

⁋ Capellanus de Monte Aguto et de Gauba Superiora XXX sol. morl.

⁋ Capellanus de Monte Willelmo XX sol. morl.

⁋ Capellanus de Sancto Stephano, de Foilhede et de Vitrina XXX sol. morl.

⁋ Capellanus de Sancto Victore et de Gossies dependens XXX sol. morl.

⁋ Capellanus de Vitrinis, de Fraxi˓n˒o et de Sancto Laurentio L sol. morl.

⁋ Capellanus de Laqui L sol. morl.

|Summa istius archipresbyteratus XXX libr. XV sol. morl.|

|Summa summarum CCXXXVIII libr. XVI sol. morl.|

|Alia summa summarum est CCXL |VI| libr. X|II| sol. morl.|

/f. 73v/ [page blanche] /f. 74/

(19). – Droits de l’évêque sur les dîmes du diocèse.

(19/1). – Secuntur deveria que consueverunt recipere episcopi Adurenses ab ecclesiis et quibuscumque aliis personis ˓pro˒ deveriis decimalibus in archipresbyteratu de Theursanoa).

A. Livre rouge. – B. Copie de A, Arch. dép. des Landes, G 67/5. – C. Copie de A sans indication de folio mais comme faisant suite à (18), Larcher, 7, 466-472 (no 145 suite), cette version omet (19/2, 9-10).
a. Édition de C, Cazauran, éd. 1886, 6-12. – b. Édition de C, Perrin et al., éd. 1972, 428-434.
B et C ne transcrivent pas les sommes indiquées à la fin de chaque archiprêtré, non plus que les ajouts d’autres mains que la principale, sauf exceptions signalées par l’apparat critique ; ces éléments ne figurent donc pas dans les éditions a et b.
La présente édition collationnée sur B, C et b.
Ces indications valent aussi pour les articles (19/1-10).

Item est sciendum quod \|pro procuratione|/ decimali de Coduresb) quam recipit capitulum Sancti Geronciic) facit II|IIor| sol. et VI den. morl. et mediam partem tocius decime.

⁋ Item facit abbas secularis Sancti Martini de Tort pro \|procuratione|/ decime V sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus \|pro procuratione|/ decime de Dado a priore Sancti Egidii5 IIII sol. et VI den. morl. et sex denarios et omnes decimas novalium. *\|Priore. Il faut demander les novalles.|/

⁋ Item facit ex alia parte dictus prior XV sol. morl.

⁋ Item facit ex alia parte dictus prior pro decima de Monte Gualhardod) XVIII [sol.] morl. et decimas novalium in dicta parrochia.

⁋ Item facit Bernardus, dominus de Podio, pro decima quam tenet II libras de cere.

⁋ Item recipit episcopus omnes decimas de Bolino.

⁋ Item recipit episcopus \|pro procuratione|/ decimali de Renunoe) \|a clavigerisf)|/ VIII sol. morl.

⁋ Item recipit episcopus \|pro procuratione|/ decime de Villa XXX sol. morl.

⁋ Item recipit episcopus \|pro procuratione|/ decime Sancti Orientii \|et capellani Sancti Leborii|/ X sol. morl.

⁋ Item recipit episcopus \|pro procuratione|/ decime d’Urguosg) |quinque| \|et decem|/ sol. morl., et /f. 74v/ ultra quartam partem decime et quartam partem residui tocius decime.

⁋ Item Begueriush) de Samadeto \|pro decima de Urgonioi)|/ X sol. morl.j)

⁋ Item recipit episcopus \|pro procuratione|/ decime de Serrisk)6 XX sol. morl.

⁋ Item recipit episcopus \|pro procuratione|/ decime de Samadeto XXX sol. morl.

⁋ Item recipit episcopus \|pro procuratione|/ decime d’Arbocava XV sol. morl.

⁋ Item recipit episcopus \|pro procuratione|/ decime de Miramonte \|quam percipit abbas et capitulum de Pendulol)|/ XXX sol. morl.

\|Item recipit episcopus in decima de Gavasvielem) II sol. morl.|/

⁋ Item recipit episcopus \|pro procuratione|/ decime de Poyolion) V sol. morl.o)

⁋ Item recipit episcopus \|pro procuratione|/ decime de Sensacop) V sol. morl.

⁋ Item facit preceptor de Petraq) Peccorader)7 pro \| procuratione|/decimali XX sol. morl.

⁋ Item facit preceptor domus d’Ordeinhs)8 pro quarta decimali de Bahus, \|de Molento et de Luco Petrosot)|/ XXI sol. morl. et decimas novaliumu) \|quartemv) partem totius decime tam novalium quam aliarum terrarumw), carnalagiorum et vinorum et aliorum rerum.|/ \|Novalles.|/

⁋ Item recipit episcopus a capellano de Vallibusx) pro decima de Taravanisy)9 V sol. morl.z)

\|Item facit Guilhermus Ramundusaa) de Lescunobb), dominus de Sarrasieto pro domina de Balasinocc) tres florinos auri.

Item recipit episcopus quarta partem dicte decime de Balasinodd).|

a) Tursano B, Teursano, C, b. – b) Coudures B, Coduros C, b. – c) Gerontii B, Geruntii c, b. – d) Gailhardo B, Galhardo C, b. – e) Brenuo B. – f) Ces deux mots omis C, b. – g) Urgos B, Urgons C, b. – h) Rogerius B. – i) Urconio B. – j) Ligne omise C, a, b. – k) Berin B. l) Ajout omis B, C, a, b. – m) Gavast B. – n) Pujolio B. – o) Ligne omise C, a, b. – p) Sansaco B, C, a, b. – q) Sic cod., mot non exponctué, absent de C, B, a, b. – r) Pecorade B, Pecorada C, a, b. – s) Ordainh C, a, b, avec renvoi en bas de page pour la suite C. – t) Luto Petroso B, Lucoperrito C, Laccoperuso b. – u) Ces deux mots exponctués conservés dans B, C, et b. – v) Corr. quartam B. – w) 20 sol. morl. et decimas novalium, quartam partem totius decime tam novalium quam aliarum terrarum… B, et decima novalium, quam aliarum terrarum, carnalagiorum et vinorum, et aliarum rerum XXI morl., factum de M. de Poyanne C, b. x) Vallebus B. – y) Teravanis B. – z) Cette ligne et les suivantes absentes C, b. – aa) reverendus, sic. cod. B. – bb) Lestinio B. – cc) Valezino B. – dd) Valasino B.

|Summa istius archipresbyteratus de deveriis decimalibus XX libr. XVI sol. VI den. morl.|/

|Summa feudatariorum supradictorum archipresbyteratus de Tursano : XIX qui solvunt […]a) feuda in pecunia

a) Deux ou trois mots illisibles.

/f. 75/

(19/2). – Item anno Domini MoCCCoXXXVoa) die martis post festum beati Barnabe apostoli, in loco nove populationis de Adura et de Manso.

\|Mensure que annuatim sunt debite solvi domino episcopo Adurensib).|/

a) 1225 B. – b) bt, non transcrit par B.

Reverendus in Christo pater et dominus, dominus Sansanerius, Dei gratia abbas Sancti Johannis de Casteraa), ac dominus Bernardus de Cavab), rector Condomic), arbitri electi per dominum episcopum Adurensem et Petrum, dominum de Castro Novod), ac quosdem alios nobiles Theursanenses dictum suum inter cetera pronuntiarunt in hunc modum. •\|Ponuntur in alio libro quare deficit.|/

⁋ Primo quod dominus de Villa qui faciebat ex deverio quarte decime sex mensuras bladi ann˓u˒o in perpetuum, faciat annis singulis XII mensuras de eisdem bladis de quibus faciebat sex mensuras predictas et subtractas mensuras et pentionem subtractam, quod si de duobus annis subtraxerit quod in sequentibus duobus annis satisfaciat, et sic de pluribus annis ; si de pluribus sit facta subtraxio et idem pro sua portione faciat dominus de Bausio Jusanoe) pro decima illius loci. •\|M. de Laharie jouist de la dixme de Bahus Jusan.|/

⁋ Idem faciat Guilhermus Arnaldi, abbas Sancti Germani pro decima quam tenet in parrochia Sancti Germani.

⁋ Item idem faciat dominus de Sancto Juliano pro decima quam tenet in parrochia de Samadeto.

⁋ Item idem faciat dominus de Poyoliof) quod dupplicentur mensure pro quarta de Poyolio et quia dubium erat de novalibus quod solvat VIII mensuras pro novalibus, videlicet IIIIor de frumento, II avene et II de milio terminis consuetis. /f. 75v/

⁋ Item domina de Sensacog) quod solvat pentionem pecunie consuetam et substractam in tot annis in quos subtraxerit et quod solvat IIIIor conquas ad mensuram de Pendulo pro quarta, et IIIIor pro novalibus, videlicet IIIIor conquas frumenti, II conquas avene et II milii. /f. 76/

a) Castella B. – b) Cuddus de Lana (sic cod.) B. – c) Condomii B. – d) Castronio B. – e) Blausio Jussano B. – f) Poiolo B. – g) Sansaco.

(19/3). – In archipresbyteratu Scilocensia).

|Mensuras episcopalesb).|

a) Silocensi B, C. – b) bt.

Recipit episcopus ˓pro procuratione˒ decimali in ecclesia d’Audinhona) quam percipiunt clavigeri ejusdem ecclesie XX sol. morl. et arceutum et quartam partem tocius decime. •\|Bona est.| Arceuteum.|/

Item recipit episcopus ˓pro procuratione˒ decimali d’Eyres quam percipiunt clavigeri ejusdem ecclesie X sol. morl. et arceutum et mediam partem tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus \|terciam partemb)|/ decime de Ponte Regina, de parte quam percipiunt clavigeri ejusdem ecclesie V sol. morl. et terciam partem tocius decimec). •\|Labastide, annexe de Monségur.|/

⁋ Item facit abbas Sancti Gerontiid) pro omnibus decimis quas tenet a domino episcopo Adurensi LXXIII sol. morl. et habet episcopus in tota decima de Ove Mortua mediam partem et plus in capitulo Sancti Gero˓n˒ciie) VI conquas frumenti, VI milii et VI avene.

⁋ Item recipit episcopus in decima ecclesie Sancti Johannis d’Aules VIII sol. et IIII den. morl., et quartam partem tocius decime et arceutum comestionis, et III conquas frumenti, III milii et III avene. •\|Bona est.| Arceuteum.|/

⁋ Item recipit episcopus in decima Sancti Petri de Brocas XX sol. morl. et arceutum et omnes decimas novalium, et II conquas frumenti, II milii et II avene. •\|Bona est.| Arceuteum.|/

|Item plus VIII conquas de froment, VIII de milh e VIII de [….]f)|/f. 76v/

⁋ Item clavigeri confratrie de Murisg) IIII sol. et VI den. morl. et omnes decimas novalium, et VI quartaus frumenti, VI milii et VI avene.

⁋ Item recipit episcopus in decima de Larbeih) XII sol. morl. et decimas omnium novalium et arceutum comestionis et II conquas frumenti, II milii et II avene. •\|Clavigeri, bona est.| Arceuteum.|/

⁋Item recipit episcopus decime de Sancto Albino XX sol. morl., et comestionemi) et decimas novalium. •\|VI conquas frumenti et VI milii.| Arceuteum.|/

⁋Item recipit episcopus in decima de Sancto Cirico XX sol. morl., et ultra hoc recipit deverium comestionis et decimas novaliumj). •\|VI conquas frumenti et VI milii.| Arceuteum.|/

⁋ Item recipit episcopus in decima deu Musk) ˓pro procuratione˒ decimali IIII sol. et VI den. morl. et decimas novalium. | VI quartaus frumenti, VI milii et VI avene.|

⁋ Item recipit \episcopus/ totam decimam de Banos.

⁋ Item recipit episcopus quartam partem tocius decime de Dumo.

⁋ Item ˓recipit episcopus˒ in decima de Casalitio arceutum. •\|Arceuteum.|/

\|Dominus de Douasito debet solvere que sue sunt.|/

⁋Item ˓recipit episcopus˒ in decima de Brachio Podio arceutum.\| VII conquas frumenti, VII […]l), VII milii.|/ •\|Arceutum.|/ •\|Nunc[…]m) de Mausela pague.|/

⁋ Item ˓recipit episcopus˒ in decima de Casali Longon) et de Claro, quam recipit dominus dicti loci arceutum. /f. 77/

⁋ Item recipit episcopus a priore hospitalis Sancti Spiritus prope Sanctum Severum II sol. VI den. morl. et terciam partem tocius decime dicti hospitaliso). •\|Ponuntur in alio libro.|/

a) Audignon B. – b) pro procuratione au lieu de cet ajout C, b. – c) Alinéa omis B. – d), e) Geruntii C, b. – e) Gerontii B. – f) Un mot illisible avena ? – g) Nicoris B. – h) Larbey B, C, b. – i) edestionem C, b. – j) Alinéa omis B. – k) Nonas B. – l), m) Un ou deux mots illisibles. – n) Longuo B.– o) Alinéa omis C, absent b.

* \Dominus Petrus de Bronioa) alias de Brunho, prebendarius pro domino de Caunario in dicto loco solvit in festo beati Martini yemalis II libr. cere quas debet solvere annuatim pro decima quam tenet idem prebendarius Sancti Petri d’Ages pro titulo dicte prebendeb).|/

a) Brunio B. – b) Ajout après les summae, inséré par *, transcrit en deux items B.

|Summa istius archipresbyteratus in pecunia annuatim pro deveriis decimalibus […]a)libr. minus II den. morl.

|Summa in numero feudatariorum solventium in pecunia in dicto archipresbyteratu Silocensi : XII.|

(19/4). – ⁋ Sequitura) procurationes feudales et decimales quas laici et fabrice ecclesiarum faciunt annuatim domino episcopo Adurensi in archipresbyteratu Rupe Fortis.

|Feuda episcopaliab).|

a) Corr. sequuntur B, b. – b) Au-dessus du titre.

Recipit episcopus a tienciariisa) seu clavigeris ecclesie de Sarvasanob) pro decima XL sol. morl. et quartam partem cum dimidia tocius decime. /f. 77v/

⁋ Item recipit episcopus a clavigeris Sancti Martini de Noetoc) pro decima XL sol. morl. et quartam partem tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus a clavigeris ecclesie de Baustend) pro decima X sol. morl. et quartam partem tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus a clavigeris ecclesie de Luto\za/e) Villa pro decima XX sol. morl. et terciam partem tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus a clavigeris ecclesie de Villa Supernaf) pro decima XXX

sol. morl. et quartam partem tocius decimeg).

⁋ Item recipit episcopus a clavigeris ecclesie d’Arolheh) pro decima XV sol. morl.

⁋ Item recipit episcopus a clavigeris ecclesie d’Argelosei) pro decima VIII sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus a clavigeris ecclesie de Souboeriisj) pro decima XX sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus a clavigeris ecclesie de Bergossek) pro decima XII sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus a clavigeris ecclesie de Lugasautol) pro decima VI sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus a clavigeris ecclesie de Lencoaco pro decima XII sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

Item recipit episcopus a Geraldo parochiano de Lutozam) Villa V sol. morl. pro feudo. /f. 78/

⁋ Item recipit episcopus in omnibus decimis de Bessalin) quartam partem.

⁋ Item recipit episcopus a clavigeris ecclesie de Bargiso) pro decima XII sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus a clavigeris ecclesie deu Ginsp) pro {pro} decima X sol. morl. et octavam partem tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus a clavigeris ecclesie de Lobainhonq) pro decima VIII sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus a clavigeris ecclesie de Luco Bardesio pro decima VIII sol. morl. et quartam partem tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus ab heredibus condam Ramundi de Biato pro decima de Rupe Forti quam tene˓n˒t in feudum V sol. morl. et quartam cum dimidia ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item recipit ˓episcopus˒ a domino de Malo Vicino pro decima d’Arolher) quam tenet in feudum VII sol. morl. et VI den. et quartam cum dimidia ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus a bajulio regio d’Arolhes) pro parte decime quam tenet in feudum VII sol. et VI den. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime et ultra hoc totam aliam decimam preterquam illam quam recipit ecclesia.

⁋ Item recipit episcopus a domino de Porta pro decima de Baustent) /f. 78v/ quam tenet in feudum XXX sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus a domino de Bartau) pro decima de Saus quam tenet in feudum VIII sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus a priore deu Senv) pro decima de Malheriisw) quam tenet in feudum VII sol. VI den. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus a domino de Campeto pro decima de Beliisx) quam tenet in feudum VII sol. VI den. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus a preceptore de Bessalliy) pro decima de Beliisz) quam tenet in feudum XV sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus totam decimam in parrochia d’Arue.

⁋ Item recipit episcopus totam decimam in parrochia de Pulcroaa) Viderebb).

⁋ Item recipit episcopus quartam decimam\e/ quam percipit capellanus de Gelucc).

⁋ Item recipit episcopus a priore de Gavarretodd) pro decima d’Estigardaee) quam tenet in feudum V sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus a domino de Malo Vicino pro decima de Corplucff) quam tenet in feudum VIII sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus a Philippo de Porta pro decimis quas tenet XXX sol. morl. et quartam ˓partem˒ in dictis decimis.

Item prior de Rupe Forti solvit quia predicta decima est unita prioratui de Rupe Fortigg). /f. 79/

⁋ Item recipit episcopus in decima domini de Sen Gorhh) XV sol. morl. et \|quartam|/ ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus a preceptor\|e|/ii) hospitalis de Sorporariisjj)10 pro decimis quas tenet in Lugautes L sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus a preceptore de Corbino pro decima de Sancto Justino et pro quarta de Gontaldo XL sol. morl., et in dicta decima de Sancto Justino medietatem tocius decime exceptiskk) quarta parte.

⁋ Item recipit episcopus in decima de Gonte Alto medietatem tocius decime.

a) Corr. tenenciariis C, b, tenenciaris B. – b) Sarbesano C, b, Sarbasano B. – c) Prato (raturé) B. – d) Baustens B. – e) Lutisa B, Lutosa C, b. – f) Serena B. – g) Alinéa omis C, absent b. – h) Arouilhe B, Arrolhe C, b. – i) Argelouze B. – j) Soubers B, Sauboeriis C, b. – k) Bergonse B, Burgonsse C, b. – l) Lugo Sancto B. – m) Lutosa B. – n) Bessaly B. – o) Bargues B. –p) Gini B, Geins C, b. – q) Lobanhon B, Lobannis C, b. – r) Arhouilhe B. – s) Arrouille B, Arroilhe C, b. – t) Baustens B, C, b. – u) Bartha, B, C, b. – v) d’En Sen C, b. – w) Mailheriis B. – x) Belis B. – y) Bessalo C, b. – z) Belis B. – aa) Pulchro B. – bb), cc) Alineas décalés après celui sur Sen Gor C, b. – dd) Gabareto B. – ee) Estiguarde B, Estigarde C, b. –ff) Corpleu B. – gg) Alinéa omis C, absent b. – hh) Bengor B.ii) e ajouté omis par C. – jj) Serporariis B, Sorpoariis C, b. – kk) Corr. excepta.

|Summa istius archipresbyteratus in pecunia annuatim pro deveriis decimalibus XXV libr. XVIII sol. morl. |

|Summa in numero feudatariorum in dicto archibresbyteratu solventium in pecunia : XXIX.|

/f. 79v/

(19/5). – Sequuntur procurationes feudales et decimales quas layci et fabrice ecclesiarum faciunt annuatim ˓domino episcopo Adurensi˒ in archipresbyteratu Mali Leonis.

Recipit episcopus in Bastita Armaniachia) mediam partem omnium decimarum et quartam partem altius medie.

⁋ Item a clavigeris ecclesie de Gossiesb) pro decima quam tenet X sol. morl.

Item a clavigeris ecclesie de Sancto Stephano pro decima quam tenet X sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item a clavigeris de Sancto Candido pro decima XII sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item a clavigeris ecclesie de Brustalhetoc) pro decima V sol. morl. et medietatem decime.

⁋ Item a clavigeris de Monte Acuto pro quarta parte decime II libras cere et tres partes tocius decime.

⁋ Item a domino de Lareinherd) \|Larer|/ pro decima quam tenet II libras cere et medietatem tocius decime.

⁋ Item a Seinhorono de Barthae) pro decima de Sancto Victore VII sol. et VI den. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime. •\|Debet dominus de Camparoy.|/ f. 80/

⁋ Item a Bernardo de Lavardaco pro decima de Lentrenerf) XX sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime. •\|Solvit dominus de Campania.|/

⁋ Item adg) domino de Bresquedivo pro decima de Sancto Victore XX sol. morl.

|Anno Domini Mo IIIIC LIIIIto et die ultima mensis Septembris fuit divisum feudum sive arceutum predictum videlicet in dominum Augerium de Bresqueto qui medietatem decime emit a Lubatoh) de Bresquidivo, debet solvere VII sol. et dimidium morl. ; item Johannitus de Bresquidivo pro alia medietate decime VII sol. VI den morl. Obligaverunt bona decime, etc.i)|

⁋ Item a Carbonello d’Argelosej) pro decima de Sancto Stephano V sol. morl. |Tenet Guilhermus Ramundi de Bearnio, dominus d’Anhos.|\|Ch[…]ok) |de La Bar[…]l).|/

⁋ Item a clavigeris ecclesie d’Estanom) pro decima XX sol. morl. et medietatem tocius decime.

⁋ Item a domino de Sancto Candidon) pro decimis ejusdem loci et de Monte Willelmoo) quas tenet X sol. morl. •\|Tenet dominus de Gauba11.|/

Item ab abbatissa de Victrinisp) pro decimis quas tenet XL sol. morl. et quartam ˓partem tocius˒ decimeq). •\| Abbatissa Montis Marssiani.|/

*r) |Anno Domini MCCCL nonos) die VII mensis Septembris, fuit facta transactio inter dominum nostrum Adurensem episcopum cum dicta abbatissa super termino vocato de Lartigola quod tenebatur ab ipsa in feudum sub censu annuo X˓L˒. sol. morl., quod pro dictis X˓L˒ sol. defalcarentur et deducerentur ei X sol. de predicta summa XL sol., et quod dictum territorium remaneat in franco et libero alodio cum dicto domino nostro episcopo, de quo percipit XXti sol. morl. censuales cum laudimo et foriscapio sine vendendo12.|

⁋ Item a Vitali Amanevo de Bedeissanot) pro decima quas tenet XXXV sol. morl. et V˓am partem˒ decime de Malo Leone quia dividitur in XII partibus. •\|M. de Maniban13|./

⁋ Item a clavigeris ecclesie de Malo Passu pro decima VIII sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item recipit episcopus totam decimam in parrochia de Linariisu).

/f. 80v/

⁋ Item recipit episcopus medietatem decime in parrochia de Monte Claro et de Lupneriov).

⁋ Item recipit episcopus totam decimam in parrochia de Marquestallow).

⁋ Item recipit episcopus quartam ˓partem˒ tocius decime in parrochiis d’Aisiu et de Pinux).

⁋ Item recipit episcopus in parrochia de Fulhedey) totam decimam.

|Hospicium de Paracis de Linariis I libr. cere.|

a) Baptistam Armeniaci (sic cod.) B. Bastida Armaniaci C, b. – b) Goussies B. – c) Brustalleto B. – d) Laramheo B, Laremher C, b. – e) Senhorono de Barta C, b. – f) Leacener B, Lenveter C, b. – g) Corr. a. – h) Labatho B. – i) Ajout transmis par B, omis par C, absent b. – j) Argelosse B. – k) Deux ou trois lettres illisibles, abréviation ? – l) Fin du nom illisible. – m) Stagno B, de Stanno C, b. – n) Sancto Candido et de Monte Guillelmi C, b. – o) Reverendissimo (sic cod.) B, Guillelmi C, b. – p) Vitrinis B. – q) À 86 98 feuillet page 1re du Livre rouge, mg B. – r) Escript en guidon sur la fin du quel 86 feuillet page 1ère du susdit Livre rouge B. Alinéa omis C, absent b. – s) 1352 B. – t) Amaneo de Bedeyssano B. – u) Lineriis C, b. – v) Lopnerio C, b, Luperio B. – w) Alinéa omis B. – x) Alinéa omis C, absent b. – y) Foilheda C, b, Falhede B.

|Summa istius archibresbyteratus in pecunia annuali pro deveriis decimalibus IX libr. XVII sol. VI den. morl.

|Summa feudatariorum dicti archipresbiteratus Mali Leonis in numero facientium feuda pecuniaria domino episcopo : XIIII.|

/f. 81/

(19/6). – Sequuntur procurationes feudales et decimales quas laici et fabrice ecclesiarum faciunt annuatim domino episcopo Adurensi˒ in archipresbyteratu de Plano.

Recipit episcopus a clavigeris ecclesie de Sancto Genio pro decima X sol. morl. et duas partes tocius decime.

|Item dominus Vitalis de Brosteto in parrochia de Sancto Cirico VI sol.a)|

⁋ Item a clavigeris ecclesie de Gaube Jusano pro decima XII sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decimeb). •\| Ascendit IIIIor conquas omnium bladorum pro parte domini.|/

⁋ Item a clavigeris de Sancto Marchoc) pro decima XII sol. morl. et quartam ˓partem tocius˒ decime.

⁋ Item recipit episcopus totam decimam in parrochia d’Eyres.

⁋ Item recipit episcopus a Ramundo Bernardi d’Arrevinhanod)14 pro decima de Lussono XXX sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item a priore de Perquerioe) pro decimis quas tenet XXX sol. morl.

⁋ Item recipit totam decimam in parrochia de Correjesf)15. •\|Brassens.|/

⁋ Item a clavigeris ecclesie de Basconog) XX sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item a preceptore de Golonino pro decima de Flarono, de Granata et de Sancto Mauritio XX sol. morl. /f. 81v/ et medietatem tocius decime.

/|Item a prebendario Beate Katerine de Villa Nova pro decima quam tenet de Bogah) XV sol. morl.i)|\

/f. 81v/

⁋ Item a Guilhelmo Bernardo Berri \|nunc Sancti Johannis d’Aruniaj)16|/ pro decima quam tenet V sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item a domino de Toyosa pro decimis de Monte Willelmok) et de Sancta Fide de Cauquebanel) et de Saumonte XVII sol. morl. *\|et sex den. morl.|/ et quartam ˓partem˒ excepto decima de Monte Willelmom)

⁋ Item a domino d’Oinhoasn) pro decima quam tenet X sol. morl. et medietatem tocius decime.

⁋ Item a Lubatoo) de Broquera pro decima de Sancto Ciricop) XXX sol. morl., et fiunt XVI partes de dicta decima, de quibus recipit episcopus VII partes et dictus Lubatusq) IX partes. \|Solvit dominus de Agossio17.|/

⁋ Item a domino d’Estanor) pro decima de Villa Nova unum arceutum annuatim et unum par cirotecarum albarum in commutatione cujuslibet episcopi et quartam ˓partem˒ tocius decime.

⁋ Item a domino de Vineali pro decima quam tenet XV sol. morl.

⁋ Item recipit episcopus totam decimam in parrochia de Fontanis, de Lobenchiss), de Broquera et de Toyosa.

⁋ Item recipit a domino d’Arrimleriot) pro decima quam tenet V sol. morl. et quartam ˓partem˒ tocius decime.

a), b) Alinéa transcrit B, omis C, absent b. – c) Marco B, C, b. – d) Arreauthano B, Bernardo de Revinhano C, b. – e) Perquirio C, b. – f) Correges C, b. – g) Basconio C, b. – h) Bogua B. – i) Ajout en bas du f. 81r, alinéa omis C, absent b. – j) Ajout transcrit B : d’Arrivo, omis C, absent b. – k) R. B, Guillelmi C, b. – l) Caucabane. B, Caucabanne C, b. – m) Ry. B, Montis Guillelmi C, b. – n) Onheas B, Nom laissé en blanc C, b. – o) Lubatho B. – p) Ciricio B, Cyrico C, b. – q) Lubathus G57/5. – r) de Stanno C, b. – s) Lebenchis B, Lobeinthii C, b. – t) Arrimblio B, Arrimblerio C, b.

|Summa istius archipresbyteratus in pecunia annuali pro deveriis decimarum X libr. XII sol. morl. VI den. morl.|

|Summa […]a) in numero dicti archipresbyteratus facientes feuda […]b) : XIII.|

a) Un mot effacé. – b) Trois ou quatre mots effacés.

/f. 82/

(19/7). – Hec sunt deveria annua in archipresbyteratu Montis ˓Marsani˒ ratione decimarum.

⁋ Arnaldus Willelmia) et Geraldus de Calen pro decima de Bert XXX sol. morl.

⁋ Geraldus de Serab) et ejus heredes pro decima de Sera XII sol. morl.

|Grangerius deu Luy et de Ronsaco XV sol. morl.|c) •\|Tenet dominus abbas Pontis Alti.|/

⁋ Johannes de Besauduno pro decima Sancti Medardi de Bausond) X sol. morl.

a) Raimundi C, b. – b) Serre C, b.– c) Grangerius de Lhuy pro decima de Lhuy et de Ronsaco XV sol. morl. placé après l’alinéa suivant C, b. – d) Bausson B, Bausen C, b.

|Summa istius archipresbyteratus in pecunia annuatim pro deveriis decimalibus LII sol. morl. LXVII sol. morl.|

\|Numerus facientium feuda in pecunia IIIIor.|/

|Summa summarum LXXII libr. minus II den. morl. X sol. IIIIor den. morl. nerorum.|

(19/8). – In archipresbyteratu de Plano.

⁋ Preceptor de Vinsosa) pro decima d’Ones, de Serino et de Sornihob)18 debet mediam concam frumenti, I quoncam siliginis et unam milii annuatim.

⁋ Item Philippus de Sancto Johanne pro decima quam recipit in parrochia de Benqueto ˓debet˒ I quartam frumenti et mediam concam milii.

⁋ Item recipit ˓episcopus˒ in parrochia de Bausten totam decimam.

⁋ Item recipit episcopus totam decimam in parrochia de Britaniac).

⁋ Item recipit ˓episcopus˒ totam decimam de Plano.

⁋ Item recipit ˓episcopus˒ quartam ˓partem˒ decime Sancti Medardi de Menhosd).

⁋ Item recipit ˓episcopus˒ in parrochia de Benqueto. /f. 82v/

⁋ Item recipit ˓episcopus˒ quar\tam/ ˓partem˒ decime de Bogae).

⁋Item recipit ˓episcopus˒ quartam partem decime de S[…]icalif).

a) Caules B. – b) Serinho B, nom laissé en blanc C, b.– c) Britannia B. – d) de Menhos omis B. – e) Bogua B. – f) Un r, deux jambages et une abréviation entre S et i, Fineali B, Arricallo C, b. C : fin de la transcription.

(19/9). – ⁋ Hec sunt deveria quartarum in archipresbyteratu Theursania).

⁋ Pro decima de Miramonte VI cartellos frumenti, IX de milio et IX avene. •\|Ponuntur in alio libro. |/ •\Chapelle de Pimbo.|/

⁋ Pro decima de Nozelhiisb), VI mensuras frumenti, IX de miliic) et IX avene et arceutum annuum. •\|S’informer à Lacajunte […]d) dudit Leo[…]e) le chapelain de Pimbo.|/\|Arceutum.|/

⁋ Pro decima de Maurinis, III cartellos frumenti, IX de milio et IX avene. •\|Pimbo.|/ •\|Recipit capellanus de Pendulo.|/

⁋ Pro decima de Poyoliof) VI mensuras frumenti, II mili et II avene.

⁋ Pro decima decima \|Sansaco|/ VI mensuras frumenti, IX milii et IX avene. •\|De Sansaco.|/

Pro decima de Cledis VI mensuras frumenti, IX milii et IX avene. •\|Pimbo.|/ •\|Recipit capitulum Adurense et capitulum de Pendulo.|/

Pro decima de Payrosg) VI mensuras frumenti, IX milii et IX avene.

/f. 83/

⁋ Pro decima de Sancto Germano d’Arbocava XII mensuras frumenti, XVIII milii et totidem avene.

⁋ Pro decima de Urgonio quartam partem tocius decime et quartam partem aliarum trium partium.

⁋ Pro decima Sancti Juliani de Samadeto XII mensuras frumenti, XVIII milii et XVIII avene.

⁋ Pro decima de Villa II conquas frumenti, IIIIor milii ad mensuram dicti loci.

⁋ Pro decima de Dado VI mensuras frumenti, IX milii et IX avene. •\|Los clavers.|/

⁋ Pro decima de Bausio Jusanoh) VI mensuras frumenti, IX milii et IX avene.

⁋ Pro decima Sancti Orientii V quartaus frumenti, V milii ad mensuram dicti loci. •\|Saint-Loubouer.|/\|Abbatia Sancti Loborii […]i)|/

⁋ Pro decima de Corneto II conquas milii ad mensuram dicti loci. •\|Videre procurator.|/

⁋ Pro decima de Renuno I conquam frumenti, et II milii ad mensuram dicti loci. /f. 83v/

a) Tursani B. – b) Noseilliis B. – c) Corr. De milio ou milii. d), e) Un mot illisible. – f) Pujolio B. – g) Peyros B. – h) Baussio Jussano B. – i) Un mot illisible.

(19/10). – ⁋ Hec sunt deveria domini episcopi Adurensis in archipresbyteratu Sylocensia) videlicet ecclesia Sancti Geronciib) LXXIII sol. morl., VI conquas frumenti, VI avene et VI milii.

⁋ Item ecclesia d’Aules VIII sol. morl. III conquas frumenti, III milii, III quartaus avene.

⁋ Item ecclesia de Brocas XX sol. morl. X conquas frumenti, X milii et X avene.

⁋ Item ecclesia de Larbey XII sol. morl. II conquas frumenti, II milii et II avenec).

⁋ Item dominus de Poyalerd) XX sol. morl. et deverium comestionis, VI conquas frumenti, VI milii. •\|Consuetum solvere medietatem obtentarum certi indulti apostolici.|/

⁋ Item dominus de Sanctoe) Cirico XX sol. morl. et deverium comestionis, VI conquas frumenti, VI milii. •\|Comestionis.|/

⁋ Item ecclesia de Muris IIII sol. morl. et VI den. morl., VI quartaus frumenti, VI milii, VI avene.

⁋ Item ecclesia d’Audinhonof) XX sol. morl. et quartam partem decime |et arceutum|.

⁋ Item ecclesia de Dumo quartam partem frumenti, milii et avene et aliarum rerum. /f. 84/

⁋ Item ecclesia d’Eyres X sol. morl., VI quartanas frumenti, VI milii, VI avene |et arceutum|.

⁋ Item in parrochia Bastide Regine recipit terciam partem decime.

⁋ Item dominus Casali Longog). |Arceutum|.

⁋ Item dominus de Casalitio. |Arceutum|.

⁋ Ítem dominus de Brachioh) Podio XXI mensuras bladi, VII frumenti, VII milii, VII avene |et arceutum. Dominus de Douazetoi) debet solvere que sua sunt plus XX sol morl.j)|.

⁋ Item ecclesia ejusdem loci III mensuras ˓bladi˒, I frumenti, I milii, I avene.

⁋ In ecclesia de Carro, archipresbyteratus Sylocensisk), est capellania fundata per dominum Arnaldum, dominum de Momuy, militem, que est ad collationem episcopi pleno jure, et est dotata dc sol. morl. super feodo de Momuy et quibusdam domo et terris prope ecclesiam de Claro.

a) Silocensi B. – b) Gerontii B. – c) Alinéa omis B. – d) Poialer B. – e) Mot omis B. – f) Audignono B. – g) Lononc B. – h) Brachi B. – i) Doasito B. – j) Ajout traité comme un nouvel alinéa à partir de dominus B. – k) Silocensis B.

|[…]a)

a) Deux lignes presque complètement effacées correspondant aux summae.

/f. 84v/

[page blanche]

/f. 8519/

(20). – 1300, 4 septembre. – Accord entre Martin, évêque d’Aire, et Seguin d’Estang, chevalier, sur la dîme de Saint-Hyppolyte de Badigos, dans le Marsan.

A. Original perdu. – B. Copie de A, Livre rouge.

Compositio facta inter dominum Martinum, episcopum Adurensem, et dominum Seguinum de Stano, militem, super decima Sancti Ypoliti de Badigos in Marciano, in qua episcopus habet quartam et arceutum annuum et cirotecas in mutatione domini.

\|Hic deficit.|/ \|Bordères ou [Brotheras]a).|/

a) Mot effacé, illisible.

Noverint universi presentes pariter et futuri quod cum dissentio esset sive questio inter reverendum patrem dominum Martinum, Dei gratia episcopum Adurensem, ex una parte, et nobilem virum dominum Seguinum, dominum d’Estano, militem, ex altera, super decima Sancti Ypoliti de Badigos in Marciano, quam decimam idem dominus d’Estano tenebat et percipiebat ac possidebat, cujus decime quartam partem prefatus dominus episcopus ad se de jure et consuetudine dyocesis Adurensis pertinere et se spoliasse dicebat, tandem restitutione et abjuratione facta eidem domino episcopo dicte quarte post multas altercationes et tractatus multiplices, hinc inde habita deliberatione et communicato prudent˓i˒um consilio de voluntate et consensu utriusque partis ad vitandam multa pericula et dampna que hic inde poterant provenire, pro bono pacis fuit inter predictas partes ob reverentiam predicti domini episcopi et ecclesie Adurensis in moduma) qui sequitur compositio ordinata : videlicet quod dictus dominus Seguinus, dominus d’Estano, miles, recognovit et confessus fuit quod ipse et predecessores sui tenuerunt ab antiquo et ipse tenuit et tenet tres partes tocius decime Sancti Ypoliti de {de} Badigos in feodo a predicto domino episcopo Adurensi, predecessoribus et successoribus suis, ita tamen quod dictus dominus Seguinus et successores sui debent et tenentur facere eidem domino episcopo et successoribus suis qui pro tempore fuerunt pro recognitione feodi dictarum triarumb) par-/f. 85v/-tium dicte decime unum arceutum annuatim et unum par cirotecarum albarum in mutatione cujuslibet episcopi Adurensis dare, prestare et solvere termino teneatur ; et ibidem predictus episcopus ex certa scientia predictam occasionem et recognitionem propter utilitatem ipsius et ecclesie Adurensis acceptavit, laudavit et approbavit et pro se et successoribus suis, et confessus fuit omnia et singula esse vera prout superius sunt contenta ; promisit etiam idem dominus episcopus eidem domino d’Estano et successoribus suis facere et portare bonam et firmam perpetuo garentiam super predicta infeodatione et recognitione dictarum trium partium decime supradicte de omni alia persona ecclesiastica vel seculari que super dictis tribus partibus decime faceret impedimentum, moveret questionem, controversiam vel demandam, et hec omnia et singula tenere, servare et complere sicut superius sunt expressa ; promisit idem dominus episcopus pro se et successoribus suis et quod non venit contra predicta vel aliquo predictorum, in toto vel in parte, aliquo tempore, per se vel interpositam personam sub obligatione omnium bonorum suorum mobilium et immobilium et ipsius ecclesie Adurensis, et quod nichil aliud peteret a dicto domino Seguino vel successoribus suis ratione dictarum trium partium decime supradicte nisi arceutum et cirotecas predictas ; et renuntiaverunt dicte partes ex certa scientia omni juris auxilio et beneficio tam canonici quam civilis, restitutionis ˓in˒ integrum, doli et fraudis et omni consuetudini et foro, scriptis vel scribendis tacite vel promulgatis vel valentibus promulgari per judicem ecclesiasticum vel secularem vel per aliquem prelatum et omnibus constitutionibus factis vel faciendis per summum pontificem vel per-/f. 86/-sonam aliquam conditionis cujuscumque omnibus privilegiis et litteris impetratis vel impetrandis et omnibus aliis viribus quibuscumque nominibus centianturc) et gratiis per que omnia et singula superius contenta possent cassari, debilitari, anullari in parte aliqua vel in toto, dictis partibus recognoscentibus et confitentibus se non fuisse deceptas super predictis in solido vel in parte, et fuit etiam actum et ordinatum similiter inter partes quod de hiis omnibus fiant duo instrumenta publica ej˓u˒sdem tenoris ita quod quilibet pars habeat suum et quod in eisdem instrumentis sigilla predictorum domini episcopi et domini Seguini in simili apponantur, et quod instrumenta sigilla apposita vel non apposita vel ammotis in sua semper firmitate remaneant. Actum fuit hoc apud Planum in ecclesia die dominica ante festum nativitatis beate Marie, testibus presentibus et vocatis magistro P. de Aula, officiali Adurensi, Nicholao de Costera, archidiaconid) Tursani, magistro S. de Bordivo, presbytero, domino Arnaldie) Lupi de Broquera, domino Arnaldif) de Marquestallo, militibus, et me Johanne de Banos, publico notario de Perquerio in Marciano20 qui de assensu et voluntate parcium et ad requisitionem ipsarum parcium hanc cartam et aliam ejusdem tenoris scripsi cujuslibetg) parti suam et eas in publicam formam redegi, anno Domini MoCCCo, regnante Philippo, rege Francie, dominante Constantia, vicontessa Marciani, et predicto Martino, episcopo Adurensi.

a) Ou modo. – b) Corr. trium. – c) Corr. censeantur. – d) Corr. archidiacono. – e), f) Corr. Arnaldo. – g) Corr. cuilibet.

(21) – 1300, 4 septembre – Reconnaissance par Seguin, seigneur d’Estang, du quart de la dîme de Saint-Hippolyte de Badigos, dans le Marsan.

A. Original perdu. – B. Copie de A, Livre rouge.

Confessio domini Seguini de Stagno quod episcopus Adurensis habet quartam partem in decima Sancti Ypoliti de Badigos.

Noverint universi presentes pariter et futuri quod constitutus nobilis vir dominus Seguinus, dominus d’Estano, miles, /f. 86v/ in presentia mei notarii et testium subscriptorum, pro se et successoribus suis recognovit et confessus fuit quod quarta pars tocius decime Sancti Ypoliti de Badigos in Marciano pertinet et pertinere debet ad dominum episcopum Adurensem, et renuntiavit expresse pro se et successoribus suis omni juri quod ipse habebat vel habere poterat in dicta quarta ˓parte˒ decime predicte, et juravit ad sancta Dei evangelia corporaliter manu tacta pro se et successoribus suis quod predictum dominum episcopum vel successores suos in predicta quarta parte decime supradicte non impediet nec impediri faciet aliquo tempore, ingenio, causa, per se vel interpositam personam, renuncians omni juri canonico et civili, promulgato vel in posterum promulgando, omni usu˓i˒, consuetudini et foro, et omni statuto et privilegiis impetratis vel impetrandis, et exceptioni minoris etatis, et restitutionis in integrum, et omnibus exceptionibus juris et facti, doli et fraudis, et aliis omnibus per que omnia et singula superius contenta possent cassari, debilitari, anullari in solido vel in parte, et juribus omnibus quibus posset venire et facere contra, neque dictam recognitionem et adjurationema) revocare in parte aliqua vel in toto. Actum fuit hec apud Planum in ecclesia, die dominica ante festum nativitatis beate Marie, scilicet ante aliquam compositionem per eumdem dominum Seguinum factam anteb) predicto domino episcopo de aliis tribus partibus decime supradicte. Testes hujus rei sunt magister P. de Aula, officialis Adurensis, Nicholaus de Costera, archidiaconus Tursani, magister S. de Burdino, presbyter, dominus Arnaldus Lupi de Broquera, dominus Arnaldus de Marquestallo, milites, /f. 87/ et ego, Johannes de Banos, publicus notarius de Perquerio in Marciano, qui de consensu predicti domini Seguini d’Estano, militis, hanc cartam scripsi ad requisitionem domini Martini, Dei gratia episcopi Adurensis, et eam in formam publicam redegi, anno Domini MCCCo, regnante Philippo, rege Francie, dominante Constantia, vicontessa Marciani, et predicto Martino, episcopo Adurensi.

a) Corr. abjurationem. – b) Corr. cum.

(22). – 1266. – Vente de la terre de Balazin à la commanderie de Saint-Antoine de Goloni.

A. Original perdu. – B. Copie de A, Livre rouge.

Venditio terre de Balasino facta preceptori hospitalis Sancti Antonii de Golonio.

Conegude cause sie als presens e als abieders qui la present carte veiran ni audiran que nos n’Arnaut, senhor d’Aurisse {senhor d’Aurisse} ab voluntat e ab autrei de B. d’Aurisse et de Fauquet nostres frays, ave benut e quitat per amnari tote la terre que nos avem per nos et per nostre liadge en la biole et en l’afar de Balasin, qui es en mey de la parroqui d’Abolin et de Sarraziet e de Codures et de Artiguenave, a n’Helies de Sen Julian, commandayre de l’espitau de Golenini qui le compra e le arcebo ab voluntat e ab autrei de mossenhor n’Auge de Morlane21, fray deu mediss loc e de todz los aut˓r˒es frays de ladite mayson, per CC et X sol. de morl. que non paga a nostre voluntat et que’ns arcebon de gracie a la fraternitat deldit espitau, so es assaber que avem quitat e livrat aqueste dite terre per bende et per amnari alsditz avanters deldit espitau de Golonin, terres et aygues e fustz et frutz dejus terre e desus e totz us et totz dretatges /f. 87v/ qui hi son ni ˓a˒bier y pusquen de si avant per nos et per nostre heret˓er˒ qui es et qui abier es a lor et a totz lors successors que nul temps mes de arrein nous y aperem, e que assi sie contengut et ferm cum dit es en la present carte en testimoni de vertat es pendent sagerade ab lo nostre saget et ab lo saget de mossenhor en Gi. deu Castetnau, prebost per lo nostre senhor major en la terre que li pausa a las nostres pregaris en entra fermes lodit mossenhor en Gi. deu Castetnau, prebost, et mossenhor en B. d’Arblade, caver, enta lodiit comanai ; testimonis P. de Lobart, en Bertran de Naymet, n’E[…]a) Arnaut d’Espainhe, Arnaut deu Boneu, escrivan, qui la present carte fe e mans d’autres prodomis. Dade fo lo diluns apres la dominica que om canta offici Quasimodo anno Domini MoCCLXVIo.

a) Quatre jambages et une abréviation suspensive.

(23). – 1225 n. s. (= 1295) 4 mars. – Renonciation à la dîme de Saint-Pierre de Lusson en faveur de l’évêque d’Aire.

A. Original perdu. – B. Copie de A, Livre rouge.

⁋ Renunciatio facta per Aymericum de Revinhacho et na Maubin, uxorem suam, et Ramundum, Bernardum et Aymericum, eorum filios, de decima parrochie Sancti Petri de Lusson.

Notum sit que n’Aymeric d’Arrivinhau, borges de Perquie22, e na Maubin sa molher, e A. R(amon) B(ernat)23 et Aymeric los filhs, en presenci de mi notari e dels testimonis jus escriutz, per lor et per totz los per are et per totz temps quitan, aredon, aresignan et ac juran a maeste Arnaut de Lacoste, ladons judge de mossenhor en P(e), abesque d’Ayre et de Sancte Quiteri ⁂ \|Judge d’Ayre.|/, per nom deudit mossenhor l’abesque, segont {segont} que a fodita) arcebent, lodit arresignament e quitament, so es assaber totes aqueres desmes ancianes /f. 88/ et naveres que id aven ni prenen sigont que disson en la parroqui de Sent Pe de Lusson e en las apertienses, e que juran aus sans evangelis de Diu tocadz per lors corporalmens que contra aquest present arresignement no bieran ni bier no feran per lor ni per lors successors ni per aute persone per nulle cause ni per nulhe rason, apres d’asso lodit majeste Arnaut per nom deudit mossenhor l’abesque, segont que disso, afiva e de a fius perpetualmens audit n’Aymeric e a ladite na Maubin e ausditz lors filhs e a lors ordeins totes les avandites desmes que id e la mayson d’Arrevinhan aven usat de prener e de culhir e ladite parroqui de Sent Pe de Lusson24 e en las apertinenses e de totz los navaras qui are hi son ni ac seran, exceptat de\u/ tot la quarte abesquau, laquau lodit mossenhor l’abesque o sons messadges culhin e prenquin per lor mediss, ab atant que losditz n’Aymeric e sa molher eusditz lors filhs per lor e per lors ordeins ne prometon e s’obligan dar e far e pagar audit mossenhor l’abesque e a sos successors e a los mans an cade an en la feste de Sent Martin d’Ivern XXX sol. de bons morl. per nom de fius e de arciut de lasdites desmes, e que aysi ac tieran e ac pagueran e ac compliran, e que ac juran aus sans evangelis de Diu tocadz corporalmens ab lors mans dextres, e per aysi tenir et far complir e pagar son fidanses e paguedos cascun /f. 88v/ per lo tot, mossenhor en B. Lup de Castandet, caver, Wilhelm Lup d’Arrimler, Arnaut Lup de la Broquera, dauzet, qui ac jura ab auctoritat deldit n’Aymeric son tutor e ordener segont que aqui fo dit, et Arnaut Verger, borges de Sent Gen, losquaus principaus e las fizances cascun per lo tot, n’obligan totz los beys mobles e no mobles presens e abiedes per totz locs, e arrenuncian a totz dretz, a totz fos, a to˓t˒z usadges e a totes costumes, apres lodit majeste Arnaut disso, volo et autreya e prometo que per so que lodit afivement aie perpetual fermetat et valor, que ed hi fare pausar lo saget deudit mossenhor l’abesque a la present carte e afivement agen perpetual fermetat e valor, e desso deven esse feites tres cartes dequere medisse forme, \et/ la une dequeres que deu esse dade audit mossenhor l’abesque, e la segonte ausditz fivaters sagerade ab lo saget deudit mossenhor l’abesque, e la terce seins de saget. Actum in oratorio Sancti Genii die lune post Cineres anno Domini MoCCoXXoIIIIoa)25, regnante Philippo Francie rege26, P(etro) episcopo antedicto ; testes horum sunt Azemarius de Vinhau, domicellus, Johannes de Banos, notarius de Perquerio, P. de Mainaderio, clericus, P. d’Eyres, P. de Fauret, V. Eschac, B. de Jaunei, et ego Ramundus de Garbagio, publicus Sancti Genii27 notarius, qui de voluntate dictarum parcium hanc cartam scripsi et meo signo signavi consueto. /f. 89/

a) Corr. lodit. – b) Corr. MoCCoLXXXXoIIIIo.

(24). – 1332 n. s., 9 février. – Accord entre l’évêque d’Aire et les paroissiens d’Eyres-Moncube sur les novales de la paroisse.

A. Original perdu. – B. Copie de A, Livre rouge.

Compositio facta inter dominum G(arsiam), Adurensem episcopum, et parrochianos d’Eyres super decimis novalium dicte parrochie, in qua episcopus recipit mediam partem et aliam in novis et antiquis ˓in˒ ecclesia de Eyres. \|Novalles.|/

Noverint universi quod dudum orta materia questionis inter nos G(arsias), Dei gratia Adurensem et Sancte Quiterie episcopum, et predecessores nostros ex parte una, et parrochianos et procuratores ecclesie d’Eyres in archipresbiteratu Scilocensi ex altera, nobis episcopo et predecessoribus nostris dicentibus quod decime novalium in quibuscumque rebus consistant in parrochia d’Eyres ad nos de jure et antiqua consuetudine noscuntur pertinere, dictis parrochianis et procuratoribus e contra dicentibus et asserentibus quod decime dicte parrochie tam antiquaa) quam nove in quibuscumque rebus consistant, spectant ad fabricam ecclesie d’Eyres, exceptis certis mensuris quas pro quarte decime Adurenses episcopi in dicta decima recipere consueverunt et deverium annuum X sol. morl. et aliis deveriis in ipsa et aliis ecclesiis consuetis pro omni jure quod in decima dicte parrochie habeamus, et super hoc habitis multis alterquationibus et litigiis tam in curia Auxitana quam alibi, tandem de consilio proborum virorum considerata utilitate nostra et nostre ecclesie Adurensis ac fabrice dicte ecclesie d’Eyres, fuit inter nos, cum consensu et voluntate nostri capituli, et Guilhem de Sala et Michaelem de Serra, procuratores et tienciaros ecclesie predicte d’Eyres, cum voluntate et assensu omnium p˓ar˒rochianorum d’Eyres amicabiliter ordinatum quod nos episcopus et successores nostri ex nunc in antea perpetuum habeamus et percipiamus mediam partem tocius decime dicte parrochie /f. 89v/ d’Eyres tam in novalibus quodb) in antiquis decimis, in quibusciumque rebus consistant, ⁂ et annuum deverium sicut debetur et est actenus consuetum, et fabrica dicte ecclesie aliam mediam partem integre, pacifice et quiete tam in novalibus quam in antiquis decimis, salvo tamen jure rectoris parrochialis dicte ecclesie in locumc) in quibus ipse et predecessores sui decimas recipere consueverunt, et salvis etiam juribus nostris et successorum nostrorum et debitis in ipsa et aliis ecclesiis consuetis et debitis ab antiquo ; premissa omnia et singula promittimus nos predictus episcopus pro nobis et successoribus nostris bona fide et sub obligatione omnium bonorum nobis commissorum, et nos Guilhermus de Sale, Michael de Serra, tiensarii dicte ecclesie et procuratores omnium parrochianorum ipsius ecclesie, pro nobis et successoribus nostris sub pena omnium bonorum nostrorum et fabrice dicte ecclesie, et sub juramento a nobis ad sancta Dei evangelia prestito corporali, perpetuo tenere, observare et in contrarium non facere vel venire casu contingente, et ut hec majorem habeant roboris firmitatem premissa omnia et singula scribi et in publicam formam redegi fecimus per notarium infrascriptum, et sigillorum nostri episcopi et nostri capituli Adurensis ac ecclesie seu communitatis dicte parrochie d’Eyres appensione munire, requirentes vos magistrum Ramundum de Caborbize, publicum notarium, ut premissa omnia superius expressant˓ur˒ nobis in publicam formam redigatis et duo publica instrumenta unius et ejusdem tenoris de premissis nobis faciant nostrum cuilibet suum. Actum, ordinatum, pronunciatum et requisitum fuit hoc in loco de Plano IX die introitus mensis Febroarii anno Domini MoCCCoXX˓X˒Io28 {o}. Testibus presentibus venerabilibus viris dominis /f. 90/ Arnaldo Wilhelmo, abbate seculari ecclesie Pendule, Doato de Abbatia, presbytero, magistro Arnaldo de Aula, jurisperito, P(etro) Claveria, P(etro) de Polimonte, domicellis, et me Ramundo de Caborbiza, publicad) ducatus Aquitanie notario, qui ad requisitionem predictorum domini Adurensis episcopi, Guilhelmi et Michaelis hoc presens publicum instrumentum una cum alio ejusdem tenoris retinui, et premissa omnia in publicam formam redegi signoque meo solito signavi in testimonium premissorum, regnante Philippo Francie rege, domino Edduardo rege Anglie, duce Aquitanie, dicto domino G(arsia), episcopo Adurensi existente.

a) Corr. antique. – b) Corr. quam. – c) Corr. locis. – d) Corr. publico.

(25). – 1309, 15 mai et 1310, 13 mai. – Accord entre l’évêque d’Aire et les religieux de l’ordre de Saint-Antoine de Vienne sur l’hôpital de Balazin et celui de Goloni.

A1. Original perdu (Aire). – B1. Copie de A, Livre rouge.
A2. Original perdu (Saint-Antoine de Viennois).
C, D, deux copies informes de A1, A2 ou B1, précédant celle d’un acte notarié passé à Aire le 23 mai 1647 pour mettre fin à un litige entre le chapitre d’Aire et Saint-Antoine de Viennois quant au versement de la pension due au chapitre, Arch. dép. de la Haute-Garonne, 91 H 1/1-2, papiers de Saint-Antoine de Goloni, utilisées par Degert 1908, 25 n. 1.
Les passages soulignés reposent uniquement ou essentiellement sur B1.
C et D présentent quelques divergences et D (globalement de bonne qualité) comporte des passages que le copiste de C n’a pas su lire. Les ajouts marginaux sur B1, d’une main moderne n’ont pas été forcément opérés à l’occasion du procès qui se termine en 1647 entre les Antonins et le chapitre d’Aire mais marquent la convergence entre B1 et C/D, ce qui ne prouve en rien l’origine de C/D qui n’est pas explicitée. Les régularisations orthographiques de ces copies modernes (cf. infra) ne signifient rien non plus à ce sujet. En revanche, diverses différences entre C/D et B1, suggéreraient que ces copies modernes n’ont pas été prises sur le Livre rouge à l’occasion du passage à Aire des procureurs des Antonins en 1647, mais sur un document de leur fonds : – les blancs de C (sauf peut-être celui correspondant à actio vel except˓i˒o) ne renvoient pas à des passages obscurs ou effacés sur B1 ; – peut-être la leçon nanciscatur au lieu de nominiscatur, ainsi que des différences sur l’ordre des mots dans des groupes nominaux ; – le remplacement de dictum par decretum et surtout le libellé de la date de 25/1. La similitude du titre du titre de C/D avec celui rubriqué sur B1 laisse toutefois planer un doute.
La confrontation de B1, C et D permet de réduire la plupart des incohérences.
Régularisations ou divergences orthographiques de C et D par rapport à B1 (en dehors des corrections portées dans l’apparat critique) :

– acquirere (C, D) pour adquirere ; – Agennensis (C) pour Ageniensis, Agenensis ; – annulare, annullare (C, D) pour anullare ; – Anthonius [D) pour Antonius ; – archidiaconus (C, D) pour archidichonus ; – Armagnacum (C, parfois D) pour Armaniacum ; – attribuere (C, D) pour atribuere ; – authoritas (D) pour auctoritas ; – Balasinum (C, D) pour Balazinum ; – biretus (C, D) pour birretus ; comite (C, D) pourconsentire (C, D) pour consencire ; – damnum (C, D) pour dampnum ; – definere (C, parfois D) pour diffinere ; – definitio, deffinitio (C, parfois D) pour diffinitio ; – dioecesis (C, et le plus souvent D) pour dyocesis ; – Flaranum (grangia) (parfois C, D) pour Flaronum ; – Goulaninum, Gouloninum (D, souvent dans 25/2) pour Goloninum ; – Guillelmus (C, D) pour Guilhermus ; – hactenus (C, D) pour actenus ; – hortus (C, D) pour ortus ; – hospitale (C) pour ospitale ; – imo (C, parfois D) pour ymo ; – obediens, inobediens (C, D) pour hobediens, inhobediens ; – omologare (C, D parfois) pour amologare, emologare, emoligare ; – partium (C, D) pour parcium ; – pensio (C, D) pour pentio ; – præjudicium (C, D) pour prejuditium ; – Rogerius (C, parfois D) pour Rotgerius ; – solemniter (C, D) pour solempniter ; – Taravanes, Tarravanes (C, D) pour Taravanas ; – totius (C, d) pour tocius ; – Valasinum (D) une fois pour Balazinum ; – Viennensis (C) pour Vianensis ; – Viannensis (D) souvent pour Vianensis.

(25/1) Compositio facta inter episcopum Adurensem et abbatem Sancti Antonii Vianensis29. •\|Le 13 mai 1310.|/

Notum sit cunctis presentibus et futuris hoc presens instrumentum publicum inspecturis ˓quod˒ anno Domini MoCCCo nXIIIIoa)30 idusb) Madii, apud abbatiam de Gimonte dyocesis Auxitane, cum questio et controversia verteretur seu verti separareturc) inter reverendos in Christo patres dominum B(ernardum), Dei gratia episcopum Adurensem et Sancte Quiterie, ex una parte nomine ecclesie et monasterii sui, et dominum Aimonemd)31, eadem et apostolice sedis gratia abbatem monasterii Sancti Antonii dyocesis Viennensis nomine monasterii sui, super hospitale Sancti Antonii de Balazino dicte dyocesis Adurensis, necnon super bonis, rebus, viribus, membris, grangiis, possessionibus, redditibus, proventibus et exitibus ubicumque sint et in quibuscumque consistant, et quocumque nomine censeantur ad dictum hospitale de Balazino spectantibus et aliis sitis, pertinentiis et viribuse) universis, et super eo videlicet quod idem dominus episcopus nomine suo et suarum ecclesie et monasterii dicebat, proponebat et assere-/f. 90v/-bat se habere et sibi, ecclesie et monasterio suis competere in hospitali predicto et ejus pertinentiis, et ad ipsum spectare et pertinere, debere institutionem, destitutionem preceptoris et rectoris ejusdem hospitalis necnon jurisdictionem, potestatem, subjectionem, dominium, visitationem, correctionem, procurationem, exactionem et subventionem quascumquef), dicto domino abbate in contrarium asserente et proponente institutionem et destitutionem ac correctionem preceptoris et rectoris dicti hospitalis, necnon et dictum hospitale cum omnibus bonis, rebus, juribus, membris, exitibus, proventibus, questis, grangiis, possessionibus et aliis suis pertinentiis quibuscumque, familia et habitatoribus ejusdem hospitalis ad se et dictum suum monasterium immediate spectare et libere pertinere, et dictum hospitale cum omnibus membris suis et pertinentiis universis ab omnibus et singulis per dictum dominum episcopum petitis, propositis et assortisg) immune fore, penitus et exemptumh) ratione et causa privilegiorum eidem domino abbati et suo monasterio a se˓de˒i) apostolica concessorum. Dicte inquam partes volentes essej) litigium et omnem objurandik) materiam evitare super predictis questione et controversia, et omnibus et singulis predictis ac dependentibus et emergentibus ex eisdeml) ac super omnibus aliis demandis et questionibus quibuscumque quas habebant vel inter se habere poterant ratione aliqua sive causa, seum) habere sperabant usque ad presentem diem, dicte partes nominibus quibus supra unanimiter et concorditer se ˓com˒promiseruntn) in reverendum in Christo patrem, dominum Amanevum, divina providentiao) archiepiscopum Auxitanump) tamquam in arbitrum, amicum arbitratorem seu amicabilem compositorem et bo-/f. 91/-num virum, et ejus ordinationi, dispositioni et voluntati super predictis se supposuerunt et submiserunt absque appellatione, reclamatione et recursu ad arbitrium boni viri ; dantes et concedentes dicte partes nominibus quibus supra eidem domino archiepiscopo plenam, generalem et liberalem potestatem et speciale mandatum predictas questiones et controversias audiendi et de ipsis cognoscendi, terminandi, pronuntiandiq), arbitrandi, diffiniendi, arbitrarier) ordinandi, amicabiliter componendi et declarandi, conjunctim vel divisim, predictis partibus presentibus vel absentibus, vocatis vel non vocatis, vel una parte presente et altera absente, semel vel pluries, omni die, omni loco, omni tempore feriato vel non feriato, stando vel sedendo, dando de jure nimiss) partis ecclesie vel monasteriorumt) alteri parti, juris ordine servato vel non servato, aut in parteu) servato, vel penitus pretermisso, jure vel concordia, ordinatione vel pronuntiationev) arbitraria vel amicabili compositione, prout dicto domino archiepiscopo placuerit et visum fuerit expedire ; promittentes dicte partes ad invicem una pars alteri sollempniter, stipulanti bona fide et sub obligatione et ypoteca omnium bonorum suorum ac ecclesie et monasteriorum suorum {ac ecclesie et monasteriorum suorum} et refectione dampnorum et interesse et expensarum, et elevatis manibus ad sancta Dei evangelia coram ipsis partibus presentia in manibus dicti domini archiepiscopi jurantes, et sub pena mille librarum turonen. parvorum bone monete, a parte parciw) stipulanti sollempniter, et promissax) dictum, arbitrium, cognitionem, terminationem, declarationem, pronuntiationem et diffinitionemy) dicti archiepiscopi firmas \et/ firma illibatas et illibata tenere perpetuo /f. 91v/ et inviolabiliter observare, et quod eas et ea idem dominus episcopus et capitulum et conventumz) ecclesie sue et monasterii sui, et idem dominus abbas per conventumaa) dicti sui monasterii ratificari, approbaribb), emoligari efficaciter procurabunt ac etiam confirmari, prout idem dominus archiepiscopus mandaverit et duxerit ordinandum. Voluerunt etiam dicte partes et concesserunt quod ex dicto arbitrio, cognitione, terminatione, pronuntiatione et diffinitione, arbitraria pronuntiatione, ordinatione, amicabili compositione dicti domini archiepiscopi, actio vel except˓i˒occ) oriatur et competat sicut per sentenciam judicis competentis que in auctoritate rei judicate efficaciter transisset, oriretur, competeret vel quoquomodo competere possetdd), et quod dicta pena a parte inhobediente parti hobedienti applicetur, quodee) soluta vel non soluta dictum arbitrium, diffinitio, cognitio, terminatio et pronuntiatio dicti domini archiepiscopi plenam habeant et obtineant roboris firmitatem et in vigorem rei transeant judicate, et eam et ea idem dominus archiepiscopus statim vel quando videbitur, absque contradictione et reclamatione alicujus partis sicut rem judicatam possit per se vel per alium seu alios exequi et executioni mandare et contradi˓c˒tores quoscumque dicte sue executionis compellere per censuram ecclesiasticam vel aliasff), prout dicto domino archiepiscopo videbitur ad observantiam peccatorumgg). Voluerunt etiam et concesserunt dicte partes quod presens compromissum duret et durare debeat hinc ad unum annum proxime continuum et completum et ulterius quamdiu idem dominus archiepiscopus voluerit prorogare, et si in predictis vel in aliquo predictorum reperiretur aliquodhh) dubium vel obscurum vel in die aliqua questio seu controversia in /f. 92/ posterum oriretur, interpretandi, declarandi et diffiniendi predicta, idem dominus archiepiscopus plenam habeat potestatem, et ejus declaratio, diffinitio et interpretatio plenam obtineat firmitatem ; subponensii) et submittens se idem dominus abbas nomine quo supra quoad predicta et infrascripta, non obstantibus privilegio exemptionis et aliis privilegiis quibuscumque eisdem et dicto monasterio concessis et conce\de/ndis, jurisdictioni domini archiepiscopi memorati. Voluerunt siquidem dicte partes et concesserunt per \p/actum expressum quod ex dicto pronuntiatione, arbitrio et diffinitione dicti domini archiepiscopi ad arbitrium boni viri recurrendi non possit vel etiamjj) reclamari, voluerunt etiam et concesserunt dicte partes quod de hoc compromisso et diffinitione et pronuntiatione dicti domini archiepiscopi duo vel plura fiant publica instrumenta. Factum fuit presens compromissum anno, die et loco quibus supra, Philippo Francorum rege regnante, Amanevokk) archiepiscopo Auxitano, et B(ernardo) comice32 Armaniaci et Fesenciaci. Existentibus presentibus testibus venerabilibus viris domino B(ernardo), abbate de Flaronoll)33 dyocesis Auxitane, domino Rotgerio de Armaniaco, archidiachono Ageniensi34, domino Gastonomm) de Armaniaco, vicecomite Fazensaguellinn)35, Guilhem Ferrateriioo), fratribus Odone de Lescura, Arnaldo Ferrateriipp) ordinis Predicatorum, P(etro) de Aula, officiali Adurensi, magistro P(etro) Gaugiqq) de Soma, notario Sancti Antonii Vianensis, advocatis et specialiter rogatis, et me Ramundo de Sancto Stephano, publico notario Auxitane dyocesis et tocius Auxitane provincie, qui predictis omnibus et singulis presens interfui, et requisitus per utramque partem presens instrumentum /f. 92v/ scripsi, sumpsi et in publicam formam redegi et signo meo solito signavi rogatus. Postque in crastinum dictus dominus archiepiscopus ad pronuntiationem et decisionem superius contentorum in compromisso dictum suum et arbitramentum in modum qui sequitur promulgavit :

a) X en surcharge sur un ? nono C, D. – b) idibus C. – c) Corr. speraretur d’après C. – d) Aymonem C, D. – e) Corr. juribus d’après C, D. – f) quamcumque C, D. – g) Corr. assertis d’après C, asortis D. – h) exemtum D. – i) sede C, D. – j) Corr. omne d’après C, D. – k) Corr. objurgandi d’après C, ou objurigandi d’après D. – l) Un blanc C, ex iisdem D. – m) Un blanc C, D. – n) idem C, D. – o) Dei gratia D. – p) in reverendo in Christo patre, domino Amanevo divina providentia archiepiscopo Auxitano C. – q) promulgandi C. – r) arbitraliter C. – s) Corr. unius d’après C, D. – t) monasterii C. – u) plane sic cod. C. – v) ordinare vel pronuntiare C. – w) et parte parti C, a parte parti D. – x) premissa C. – y) un blanc suivi de declarare et pronuntiare C. – z) Corr. conventus d’après C, D. – aa) pro conventu C, D. – bb) aprobari D. – cc) acto (+tilde) et exepto D, passage non transcrit C. – dd) possit C, D. – ee) quæ C. – ff) aliter C, D. – gg) Corr. predictorum d’après C, D. – hh) aliquid C. – ii) supponens C. – jj) et non C, D. – kk) Ancavano sic cod. C, D. – ll) Corr. Flarono. – mm) Gastone C. – nn) Fazonsaguelli C, D. – oo) Guillelmo Ferranti, Ferrantii, C, D. – pp) Ferrantii C, D. – qq) Gangi C.

(25/2) Nos vero predictus archiepiscopus arbitria) arbitrator et amicabilis compositor, auditis et intellectis rationibus et juribus que partes predicte coram nobis proponere, ostendere et probare voluerunt, diligenti deliberatione prehabita cum peritis et studiose tractub) pro bonisc) pacis et concordie, de voluntate parcium dictum nostrum, ordinationemd), laudum et arbitrariam ordinationem vigore et auctoritate dicte submissionis in modum qui sequitur promulgamus. Dicimus, pronuntiamus et ordinamus quod affarium, territorium, domus, bastimenta et edificia, et locus totus cum terris cultis et incultis, pratis, pascuis, nemoribus, deveriis et omnibus aliis juribus et pertinenciis de Balazino, dyocesis Adurensis, prope terram castri Montis Galhardie) et territorium abbatis Sancti Severi quod vocatur de Artiga Nova, aliter vocata L’Abadau, et terram castri de Culturis, et terram loci de Sarrazietf), et terram milicieg) de Marreinhh) pertineat et spectet ad predictum dominum episcopum, ecclesiam Adurensem et successores suos, et ipsorumi) sit perpetuo, et ipsis remaneat pleno jure ex presenti nostra pronuntiatione et arbitraria ordinatione, eoj) meliori modo, forma et jure quibus per nos ex vigore dicti compromissi et submissionis fieri potest. Item quod decima de Taravanas cum juri-k)/f. 93/-bus et pertinentiis suis dicte dyocesis Adurensis et ejus omnimoda perceptio sit perpetuo predicti episcopi et ej˓u˒s successorum et ecclesie Adurensis, ita tamen quod de prediis, pratis, ortis, vineis et aliis quibuscumque cum propriis manibus aut sumptibus excolentl) seu nutrientm) fratres hospitalis Sancti Antonii de Golonino, decimam dicto episcopo vel cuiquam parrochiali ecclesie non dent nec solvant nec dare vel excluderen) teneantur in predicto loco de Golonino. • \|de Saint-Antoine de Golonin.|/ Item dicimus et pronuntiamus et ordinamus quod commendator hospitaleo) Sancti Antonii predicti de Golonino solvat pentionem annualem quinquaginta V sol. morl. episcopo et capitulo Adurensi pro grangia de Flar[o]no, prout actenus icti hospitalis Sancti Antonii de Golonino quittent perpetuo et absolvant quicquidp) jure habebant seu habere debebant in predictis queq) ex nostra ordinatione et arbitraria pronuntiatione adjudicata sunt episcopo et ecclesie Adurensi, dicto domino episcopo, ecclesie et capitulo, sub pena in ˓com˒promissor) contenta. Item dicimus, pronuntiamus et ordinamus quod dominus abbas et monasterium Sancti Antonii Vianensis habeat, teneat et possideat et ad ipsos spectet et pertineat cum omnibus juribus et pertinentiis suis, hospitale predictum Sancti Antonii de Golonino dicte dyocesis Adurensis libere et pleno jure, habeat etiam liberam institutionem et destitutionem commendatoris ejusdem loci et totalem dispositionem loci ipsius, fratrum et sororum, et omnibus pari potestate, jure et auctoritate utatur et uti possit in hospitali predicto quibus utitur et uti consuevit, /f. 93v/ et p[rou]ts) in quibuslibet domibus seu hospitalibus et monasterio subjectis juxta privilegia ejusdem abbatis et monasterio a sede apostolica consessat)36, tam in ipso preceptore seu commendatore quam in quibuscumque personis, fratribus ejusdem ordinibusu) et sororibus ibi degentibus, et pari modo in rebus et bonis et juribus ipsius grangie de Flarono et de Taravanas cum eorum quibuscumque pertinentiis et juribus universis, perceptione decime et pentione predictis, dumtaxat exceptis quod dicti abbas et monasterium Sancti Antonii Vianensis habeat, teneat et percipiat pleno jure et libere omnes terras, vineas, molendina, possessiones et bona, procurationes et omnia alia jura et deveria quecumque ad dictum hospitale spectant et pertinentv) quocumque jure seu titulo in dyocesi Adurensi et alibi ubicumque, que omnia dictus episcopus quittet perpetuo pro se et successoribus suis et absolvat dicto abbati et ejus successoribus. Item dicimus et pronuntiamus quod predictus episcopus supradictas decimasw) et ejus perceptionem et annuam pentionem et recompensationem recipiat et habeat et loco sensusx) annui in eo casu in quo appareret vel quo modo apparere possety) aliquid debere dari pro recompensatione vel exsolvi annuum censum per dictum abbatem predicto episcopo ecclesie et monasterio suis pro hospitali et grangiis supradictis que remanent ex nostra ordinatione abbati et monasterio suo. Pronuntiamus etiam quod predictus episcopus vel alius ejus nomine ullo jure, nulloz) unquam tempore in predictis per nos adjudicatis abbati et monasterio supradictis aliquid valeat vendicare, sedaa) pro omni /f. 94/ jure quod sibi, ecclesie vel monasterio suis competit vel possetbb) quoquomodo competere in eisdem, sit contentus perceptione decime et petitioniscc) supradictarum. Volumus insuper, pronuntiamus et ordinamus quod omnia et infrascripta pronuntiata et ordinata plenam habeant et obtineant firmitatem non obstante quacumque compositione super premissa olim inhabita inter partes predictas quam cassamus et anullamus omnino, in quantum pronuntiatis et ordinatis per nos obviaret vel quomodolibet derogaretdd), etiamsi tanto tempore fuerit observata quod sufficiat ad prescriptionem canonicam ad explendamee), in quo casu volumus et pronuntiamus et intelligimus tam juriff) expositione quam ex prescriptione competenti partes renuntiare predictas et penitus pro renuntiato haberi et huic nostre ordinationi et arbitrarie pronuntiationi in premissis tantum partes inviti posse predictas. Item pronuntiamus, dicimus ut supra quod omnes expensas, labores, dampna et injurias factas per utramque partem pro predictis partibus sibigg) ad invicem remittant perpetuo atque quittent, •\|Golonin.|/ excepta pentione predicta que, si subtracta vel non soluta fuerit *\|dicto domino episcopo et capitulo|/ capitulohh) Adurensi super ejus solutione consueta et debita per dictumii) seu pronuntiationem nostram, volumusjj) dicto *\|dicto domino episcopo et|/ capitulo aliquod prejuditium generari. Item dicimus, pronuntiamus ˓et˒kk) ordinamus quod dictus dominus episcopus reddat et restituat dicto domino abbati omnia instrumenta, litteras, donationes, confirmationes seu privilegia pertinentia ad ospitale de Golonino predictum, excepto de Balazino et decima de Taravanas et pensionem /|grangiarum|\ predictarum de Flarono. Item pronuntiamus /f. 94v/ quod, sub pena in compromisso contenta, dicte partes presentem nostram ordinationem et promulgationem apprebentll), emolegent et approbare et amologare faciant infra annum, dictus dominus episcopus per capitulum Adurense et dominus abbas per conventum dicti monasterii Sancti Antonii Vianensi, et quod sigilla sua et dictorum capituli et conventus una cum sigillo nostro presenti arbitrationi, pronuntiationi et ordinationi nostre ponant et poni faciant ad majorem firmitatem omnium premissorum, et sigillismm) appositis vel non appositis vel amotis, presens dictumnn) nostrum vel arbitrium perpetuam habeant roboris firmitatem. Item retinemus nobis potestatem declarandi, interpretandi et exponendi si quaoo) dubia vel obscura in predicta ordinatione nostra fiuntpp) usque ad annum proxime sequentem, juxta potestatem nobis a partibus in compromisso atributam. Et ibidem partes presentes, videlicet dictus dominus episcopus et dominus abbas et frater Guilhermus de Montanea, preceptor hospitalis de Golonino ibidem presensqq), quitaverunt omnia sibi ad invicem et singula in pronuntiatione contenta et ex certa sciencia approbaverunt, laudaverunt et amologaverunt dictam pronuntiationem et diffinitionem singulariter et expresse, et promiserunt non contravenire in toto vel in parte per se vel personam interpositam nec volenti contravenire assencientrr) vel prestabunt consilium, auxilium vel favorem ymo quod perpetuo inconcusse *\|ut|/ servetur dabunt opem et operam efficacem. Et ibidem dictus dominus abbas et dictus preceptor posuerunt dictum dominum episcopum in possessionem per traditionem cujusdam birreti de loco de Balazino superius /f. 95/ expressato et decima de Taravanas, et dictus dominus episcopus e converso cum dicto birreto dictum dominum abbatem posuit in possessionem omnium predictorum, volentes et expresse consencientes partes predicte veram possessionem adquirat et nominiscaturss) ac si utraquett) pars altera p˓er˒ aliam vel per alium quibuscumqueuu) cui hoc de jure competeret in corporalem possessionem posita et missa fuisset. Factum fuit hoc apud abbatiam de Gimonte dyocesis Auxitane tercio idus Madiivv) anno Domini MoCCCoXo, Philippo Francorum rege regnante, Amanevoww) archiepiscopo Auxitano predicto, et B(ernardo) comite Armaniacixx) et Fezenciaciyy) existentibus •\|existenteszz)|/ ; hujus rei sunt testesaaa) venerabiles viri domini B(ernardus) de Villa, abbas monasterii de Flaronobbb), Auxitane dyocesis, Rotgerius de Armaniaco, Agenensis archidiaconusccc), Rotgerius de Monte Falconoddd), Petrus de Berduno, canonici Auxitanieee), fratres {fratres} Petrus de Sancto Aunisiofff), monachus Sancte Quiterieggg), Oddo de Lescurra, Arnaldihhh) Ferrateriiiii) ordinis Predicatorum, Petrus de Salajjj) •\|Aula|/37 officialis Adurensis, Petrus Gaugikkk) de Soma notarius Sancti Antonii Vianensis, et ego R(amundus) de Sancto Stephano, notarius publicus Auxitane dyocesis, Auxitane pro unicumquelll) qui predictis omnibus et singulis presens fui et requisitus per utramque partem hoc instrumentum tam compromisummmm) quam ejus tractationis, ut premittitur, sumpsi, scripsinnn) et in publicam formam redegi et signo meo solito signavi rogatus. Et nos Aymo, Dei et sedis apostolice gratia abbas monasterii Sancti Antonii Vianensis, in testimonium premissorum et ad majorem roboris firmitatem sigillum nostrum in presenti instrumento du-/f. 95v/-ximus apponendum ; et nos conventus monasterii Sancti Antonii Vianensis, sigillum nostrum in presenti instrumento apponendum duximus in testimonium premissorum.

a) arbiter C, D. – b) Corr. tractatis d’après C, D. – c) Corr. bono d’après C, D. – d) ordinationis C. – e) Gaillardi C, D. – f) Sarrasiet C, D. – g) militis sic cod. C. – h) Marren C, D. – i) ipsis C. – j) cum C, D. – k) bp, réclame de cahier : bus et pertinen. – l) excolere C, excolerent D. – m) Un blanc C, mot peu lisible D. – n) Corr. exsolvere d’après C, D. – o) Corr. hospitalis d’après C, D. – p) quidquid C, D. – q) quia C, quod D. – r) Corr. d’après C, promisso D. – s) D’après C, D.– t) Corr. concessa d’après C, D. – u) Corr. ordinis d’après C, D. – v) pertinent et spectant C, D. – w) dictæ decimæ sic cod. C. – x) Corr. census d’après C, D. – y) possit C, D. – z) ullo C, D. – aa) scilicet C. – bb) possit C, D. – cc) Corr. pensionis d’après C, D. – dd) obviarunt vel quomodolibet derogarunt C, D. – ee) adimplendam C. – ff) Corr. in d’après C, D. – gg) pro prædicto partibus sunt C, D. – hh) fuerit episcopo et capitulo C, D. – ii) decretum C, D. – jj) Corr. nolumus d’après C, D. – kk) mot absetn aussi de C, D. – ll) Corr. approbent d’après C, D. – mm) et singulorum sic cod. C, D. – nn) decretum C, D. – oo) Corr. que (quæ) d’après C, D. – pp) Corr. fuerint d’après C, D. – qq) Mots absents C, D. – rr) assentientur C, D. – ss) Corr. nanciscatur d’après C, D. – tt) uterque C. – uu) Corr. quemcumque d’après C, D. – vv) Maii C. – ww) Amaneno sic cod. C, D. – xx) Armeniaci D. – yy) Fezensaci C. – zz) Sic cod. – aaa) existentes hujus rei supra testes, C, existentibuses existentes hujus rei supra testes D. – bbb) Corr. Flarano. – ccc) archidiaconus Agennensis C, D. – ddd) Falcone C. – eee) canonicus Auxitanus C, D. – fff) Aunicio C. – ggg) Quyteriæ C. – hhh) Corr. Arnaldus d’après C, D. – iii) Ferrantii C, D. – jjj) Aula C, D. – kkk) Gangii C, Gaugii D. – lll) Corr. Auxitane dyocesis, Auxitane provincie ; Auxitanæ diocesis, provinciæ Auxitanæ C ; Auxitanæ dioecesis, provinciæ Auxitanæ D. – mmm) Corr. compromissi d’après C, D. – nnn) scripsi et subscripsi C, D.

(26). – 1330, 28 mars. – Accord entre l’évêque d’Aire et les religieux de Saint-Sever sur les dîmes et novales.

A. Original perdu. – B. Copie de A, Livre rouge. – C. Copie de B (sans indication de provenance), Larcher, 21, 365-370 (no 258).

NB. Nous ne signalons pas en détail les régularisations orthographiques de C : – definire pour diffinire ; – diocesis pour dyocesis ; – im(m)o pour ymo ; – Martius pour Marcius ; – pecunia pour peccunia ; – pronuntiare pour pronunciare ; –sententia pour sentencia ; – silentium pour scilentium ; suboriri pour suborriri.

Compositio facta inter episcopum Adurensem et abbatem et conventum Sancti Severi super decimis et novalium.

*\|Les pères réformés ont prétendu que Monseigneur l’évesque leur devoit la garantie des novales ; ils sont descheus de ceste prétention au mois de may 1668, leur propre conseil les ayant condamnés38.|/ 

In nomine Domini nostri Jhesu Christi, nos Peregrinus de Baquerisse, canonicus in ecclesia Adurensi et archipresbyter Mali Leonis, et frater B(ernardus) de Luco, monachus camerarius monasterii Sancti Severi, arbitri infrascripti, universis presentem paginam inspecturis volumus fieri manifestum quod cum questio seu controversia verteretur inter reverendum patrem in Christo dominum G(arsiam), miseratione divina episcopum Adurensem, et capitulum ecclesie Adurensis ex una parte, et venerabilem patrem dominum G(uillermum)39, Dei gratia abbatem monasteriuma) Sancti Severi, priorem et conventum ejusdem monasterii ex altera, super decimis novalium que ex parte dicti domini episcopi et capituli proponebantur in locis seu ecclesiis et territoriis seu parrochiis Sancti Genesii prope Sanctum Mauricium de Guilosb), d’Eyres, de Caunario, d’Aurissa, d’Arceto, de Tholosa, de Projano, de Lagasteto, de Mota, de Sancta Eulalia, de Sancto Bartholomeo d’Anglades, de Mavinhosc) in dicta dyocesi Adurensi comprehensis, dictis domino abbate, priore et conventu contrarium asserentibus quod non erant novalia sed decime antique, et dato sine prejudicio quod essent novalia, ea tam per eorum privilegia quam etiam per eorum longevam possessionem et antiquam prescriptionem pacifice et concussed) a /f. 96/ tanto tempore quod in contrarium memoria non existabate), ad ipsos et eorum monasterium Sancti Severi procul dubio pertinebant, partibus igitur in nostra presentia constitutis, peciitf) dictus dominus episcopus Adurensis nomine suo, rectorig) et capituli prelibati ab eodem monasterio dictas decimas novalium ad ipsum pertinere ; eh) contra vero pars altera respondebat a prima ipsius monasterii fundatione decimas antiquas et novales de locis predictis, de quibus dumtaxat erat debatum inter dictas partes, ad ipsos dominum abbatem, priorem et conventum et monasterium expectantesi), quin ymo et parrochiis de Sancto Severo, de Soprossej), de Artigabauda, de Sancta Maria de Godossa, de Morganis et de Capra ad monasterium prefatum dominosque abbatem, priorem et conventum conjunctumk) vel divisuml) quomodolibet in dicta dyocesi Adurensi comprehensis spectantibus et spectari debentibus quoquomodo et ubicumque sint in dicta dyocesi Adurensi, et de quibus posset inter ipsas partes questio super premissis in posterum suborriri ad ipsos pertinere, ad hoc probandumm) privilegia sedis apostolice ostendentes, in quibus privilegiis inter cetera continetur ipsum monasterium et loca sua et prenominata cum suis universis decimis privilegiata possedisse, se usos fuisse et eas cum integritate percepisse pacifice inconcusse a tanto tempore quod in contrarium memoria non exstabatn). Tandem itaque post altercationes multiplices ab utraque parte in nos fuit unanimiter et concorditer compromissum taliter, videlicet ut quicquid nos super premissis arbitrareturo), esset ab utraque parte /f. 96v/ gratanter receptum et perpetuo observatum quod promissump) in nos concorditer factum recepimus. Post hoc autem ad locum de Rupe Forti de Marsano convenientes in unum, partibus videlicet domino episcopo pro se et capitulo Adurensi necnon et magistro Vitali de Burta, notario, procuratore dictorum domini abbatis, prioris et conventus presentibus, intellectis diligenter rationibus utriusque partis, et pluribus testibus super causa dicta auditis et diligenter examinatis, ac tenoribus privilegiorum Romanorum pontificum necnon litteris fundatorisq) inspectis, repertaque veritate de et super possessione et longeva prescriptione pacifica et quieta per dictos monasterium, abbatem, priorem et conventum obtenta et inconcusse possessa, super premissis et quolibet premissorum de consilio prudentum virorum necnon etiam in jure peritorum, taliterr) fuimus arbitrari quod monasterium Sancti Severi dominus abbas, prior et conventus sepe prefati et omnes monachi ejusdem tam presentes quam futuri perpetuo habeant pacifice et recipiant in dictis locis et parrochiis prenominatis et aliis comprehensis, ut superius est pret˓r˒actums), decimas antiquas et novas si nove dici mereantur et que nove esse poterunt seu dicerentt) in futurum, ita tamen quod dominus episcopus Adurensis qui est et qui pro tempore fuerit, habeat et recipiat in perpetuum totas decimas que pertinebant et pertinere poterant ad dictum monasterium Sancti Severi in parrochiis de Urgoosu) et de Parentiesv) dicte Adurensis dyocesis pro bono pacis et concordie, et quia lititumw) est vexatio\n/rem suam redimere et consonum rationi, et quod dictus dominus abbas, prior et conventus monasterii Sancti Severi teneantur /f. 97/ dare et solvere dicto domino episcopo pro expensis quas fecerat CCL libr. turonen. Consequenter quia dictus dominus episcopus Adurensis dicta novalia suo et rectorum dictarum ecclesiarum nomine petebat et ad ipsos de jure communi spectare dicebat, ordinamus, dicimus, pronuntiamus, declaramus et sententialiter diffinimus quod, si aliquis seu aliqui rectorum seu capellanix) dictarum ecclesiarum seu cujuslibet earumdem ex nunc in antea ausu temerario sive temeritate propria, quod absit, hujusmodi ordinationem, declarationem, pronuntiationem, dictum sive sentenciam de et super dictis novalibus predictis monasterio, abbati, priori et conventui, petitionem, questionem, querelam aliqualem faceret seu moveret, quod dictus dominus Adurensis episcopus nec sui successores dicto rectori seu capellano in hoc casu ex officio suoy) consentiant, nec tali rectori seu capellanoz) prestent, foveant aut inferant consilium, auxilium vel juvamen, nec prestare faciant autaa) procurent. Cognovimus autem et etiam declaramus quod de cetero dictus dominus episcopus nec successores sui, nec capitulum Adurense aut quivis eorumdembb) non faciant questionem de decimis, tam novis quam antiquis, provenientibus in dictis locis et parrochiis nec in illis que in futurum provenire poterunt quoquomodo in eisdem, et ne super hoc in posterum valeat dubitari aut in residue dubietatis seu altercationis scrupulum suborriricc) super quibusquidem dubietatibus, questionibus, molestationibus et debatis, ipsis domino episcopo et capitulo, perpetuum duximus scilentium imponendum, presens instrumentumdd) sub pena in dicto compromissoee) sigillis dictorum episcopi et capituli, abbatis /f. 97v/ et conventus, hinc ad instans festum Pentecostes decrevimus communiri, presentemque sententiam, dictum et declarationem per ipsas partes approbari et inviolabiliter perpetuo observari, et nos similiter sigilla nostraff) apponemus in eodemgg) ad majorem premissorum roboris firmitatem. Cuiquidem sentencie, arbitrio, dicto, declarationi seu pronuntiationi tam dictus dominus episcopus, nomine quo supra, quam etiam dictus procurator gratanter acquieverunt, eandem amologaverunthh), approbaverunt, volueruntque suum robur et vigorem obtinere et in omni sui tenore et forma perhempniterii) perdurare, quibusquidem sigillis appositis vel non appositis, apparentibus vel minime apparentibus, integris vel eligisjj), voluerunt quod premissa omnia et singula in presenti instrumento contenta perinde haberent roboris firmitatem, ac si dicta sigilla huic presenti instrumento essent annexa, apposita et appensa. Et nichilominus idem dominus episcopus recognovit dictam summam peccunie a dictis domino, abbate, priore et conventuikk) se habuisse et integre recepisse. Nosque arbitri predicti insuper declaramus et sententialiter diffinimus dictum capitulum Adurense, prout in compromisso ad hoc suum prebuit assensum, ad quod tenendum, confirmandum, observandum et sigillandum sub pena predicta, dictos dominum episcopum et capitulum Adurense decrevimus et decernimus obligatos presentem sententiam, declarationem et dictum tenere et sub pena predicta futuro irrefragabiliter observare, et sigillum dicti capituli infra dictum terminum in premissis apponere impendentill). De quibusquidem omnibus et singulis premissis prenominati arbitri requisiverant per me R(amundum) de Maleto /f. 98/ notarium publicum una cum magistro R(amundo) de Caborbizamm) notario publico, per quemlibet singula ipsis partibus et arbitris, si neccesarie fuerit, unius et ejusdem tenoris fieri publica instrumenta. Actum, pronunsententiatumnn), declaratum ac etiam diffinitum, approbatum, promissum, recognitum et ut premittitur amologa{ga}tumoo) in dicto loco de Rupe Forti die mercurii post festum Annuntiationis beate Marie virginis, videlicet XXVIII die mensis Marcii anno Domini MoCCCoXXX, regnantibus dominis Philippo rege Francie, Eddoardopp) rege Anglie, duce Aquitanie, eodemqq) domino G(arsia), Adurensi episcopo existente ; testibus presentibus ad premissa vocatis et rogatis venerabili et discreto domino Arnaldo Willelmirr) abbate secularisss) ecclesie Penduli, religioso viro domino fratre Fortanerio de Serris, priore prioratus Montis Marcianitt), dominis Donato de Abbatia, archipresbyterouu) de Plano, Johanne de Serbasano, vicario Sancti Petri de Serbasano, presbytero, magistris Vitale de Berardo, Dominico de Marcha, notariis, Aquilino de Sancto Juliano, P(etro) de Polimonte, P(etro) Claveria, domicellis, Ramundo de Tholosa, burgensi Sancti Severi, R(amundo) de Tapia, B(ernardo) de Lubresio, magistro Petro Surgiano, burgensi ˓de˒ Rupe Forti, et me, R(amundo) de Maleto, notario publico in tota senescaliavv) Landarum, qui requisitus per dictos arbitros de premissis presens instrumentum confeci et in publicam formam redegi signoque meo solito signaviuu) in testimonium premissorum.

a) Corr. monasterii d’après C. – b) Gervasii propre Sanctum Mauritium, de Guillos C. – c) Manenchos C. – d) Corr. inconcusse d’après C. – e) existebat C. – f) Corr. petiit d’après C. g) r barré ? Corr. rectorum d’après C. h) e omis C. – i) spectare C. – j) Souprosse C. k) Corr. conjunctim d’après C. – l) Corr. divisim d’après C. – m) probanda C. – n) extabat C. – o) arbitraremur C. – p) compromissum C. – q) fundationis C. – r) et taliter. – s) præfatum C. – t) Corr. dicentur d’après C. u) Urgono C.v) Parentiis C.w) Corr. licitum d’après C. – x) Corr. capellanorum d’après C. – y) ex officio suo omis C. – z) ex officio suo inséré ici C.aa) nec C. – bb) eorum C. cc) Corr. suboriri d’après C. – dd) presens instrumentum omis C. – ee) contenta inséré ici C.ff) duo C. gg) eo C.hh) Corr. omologaverunt. – ii) Corr. perenniter d’après C. – jj) Corr. elisis, ruptis C. – kk) Corr. conventu d’après C. – ll) in pendenti C. –mm) Caborbisa C. – nn) Corr. pronunciatum et sententiatum, pronunciatum C. – oo) Corr. omologatum, homologatum C. – pp) Edwardo C. – qq) et dicto C.rr) Guillelmi C. – ss) Corr. seculari d’après C. – tt) Marsani C. – uu) domino […] de Abbatia, archipresbitero…, la suite des témoins omise C. – uu) senescallia C. – vv) qui requisitus… signavi omis C.

(27). – 1330, lundi 1940 et mardi 20 novembre. – Sentence arbitrale entre l’évêque d’Aire et le chapitre de Saint-Girons sur les novales.

A. Original perdu. – B. Copie de A, Livre rouge. – C. D’après B, 1566, Arch. dép. des Landes, 2 F 2983, sous le titre Compositio facta inter episcopum et abbatem et capitulum Sancti Geroncii super decimas novalium et custodia ecclesiarum ecclesiarum patronatus citorum abbatis et capitulum, démarqué de la table, avec indication des folios 98-102. – D. Copie de B, XVIIIe siècle, Arch. dép. des Landes H 3/14. – E. Copie de B jusqu’à cujus tenor sequitur in hec verba, Larcher, 22, 178-180 (no 51).

NB. Nous n’avons pas relevé la correction de terrotorium en territorium par C, D, E ni les autres régularisations orthographiques systématiques de : – Britania en Britannia ; – Columba en Colomba (C, D) ; – dyocesis en dioecesis (C, D, E) ; – Johannes en Joannes (C, D).

Sanctus Geroncius/Gerontius devient Sanctus Gerontius dans D, Sanctus Geruntius dans E. C hésite entre Gerontius et Geroncius indépendamment de B.

Compositio facta inter episcopum Adurensem et abbatem et capitulum Sancti Gerontii super decimis novalium et custodia ecclesiarum patronatus dictorum abbatis et capitulumi

(27/1) \|Les novelins accordez au chapitre de Saint Girons.|/

In nomine Patris, et Filii et Spiritus sanctus, amen. Noverint /f. 98v/ universi quod in presentia mei notarii et testium suprascriptoruma) personaliter constituti venerabiles et discreti viri domini Bellus de Betonis, sacrista, Arnaldus de Geotanob) canonici ecclesie Adurensis, Arnaldic) de Gruerad) et G(arsias)e) Arnaldumf) de Sancto Ciricog), canonici Sancti Geroncii, arbitri arbitratores vel amicabiles compositores electi per magistrum Arnaldum de Aulah), procuratorem reverendi patris in Christo G(arsie)i), divina miseratione Adurensis et Sancte Quiteriej) episcopi, prout inferius de sua procuratione mentio habetur, et venerabiles et discretos viros dominum Willelmumk) Lupi, Dei gratia abbatem secularem ecclesie Sancti Geroncii, et capitulum ejusdem ecclesie Sancti Geroncii communiter electi, super controversia et discentionel) que erat et est mota inter supradictum dominum episcopum Adurensem et abbatem secularem et capitulum predicte ecclesie Sancti Geroncii Adurensis dyocesis super quibusdam decimis excrescentibus et proventibus in et ex parrochiis Sancti Geroncii, Sancti Johannis d’Auleriis, Sancti Martini de Ove Mortua et de Forte Rivo, Sancte Columbe, Sancti Petri de Dumo, Sancti Bartholomei de Seralosm), Sancti Martini de Claro, Sancti Martini de Britania, et in terrotorio vocato Toar˓ti˒guen), in parrochia de Larbeio), Sancti Petri de Fossa Lobarp) Sancti Martini de Culturis, et in terrotorio vocato de Segarq) ejusdem dyocesis, et in pertinentiis dictarum parrochiarum et terrotoriorum, dicto domino episcopo dicente et asserente in dictis parrochiis et terrotoriis et pertinentiis earumdem plures excrevisse fructus et proventus decimarum qui debebant dici novalia et jure novarum decimarum judicariis et ad ipsum der) ecclesiam suam Adurensem jure suo et ob negligentiam rectorum jure devoluto pertinere, dictis domino /f. 99/ abbate et capellatos) Sancti Gero˓n˒cii contrarium asserentibus et dicentibus dictas decimas non debere dici novas nec pro novalibus haberi nec judicari sed pocius antiquas cum ex locis dictarum parrochiarum et terrotoriorum et pertinentiarum earumdem dictis abbatis et capituli nomine ecclesie Sancti Geroncii perci\e/pisse ut decimas, videlicet de agnis, porcellis et aliis generibus animalium que ibidem pascebant et nutriebantur tanto tempore quod in memoria hominum int) contrarium non exstabantu), necnon et super custodia bonorum vacante ecclesie de Sancta Columba in qua dicti abbas et capitulum asserunt se jus habere patronatus ac per consequens, cum sint persone ecclesiastice, custodiam bonorum tempore vacantis ecclesie asserebant se habere. Tandem de assensu expresso dicti domini episcopi pro se et successoribus suis nomine ecclesie sue Adurensis, magister Arnaldus de Aula, procurator domini episcopi, dominus Guilhelmusv) Lupi, abbas predictus, et Menaldus de Casalitiow), procurator capituli predicti Sancti Gerontii prout inferius de ejus procuratione clarius continetur, super prefatis questionibus et discordiis, et generaliter super aliis quibuscumque controversis que vertuntur seu verissimile verti sperantur quoquomodo occasione premissorum inter eos et ecclesias, fuit concorditer pro bono pacis et concordie compromissum in venerables et discretos viros dominos Bellum de Betonis, sacristam, et Arnaldum de Geotanox), canonicos ecclesie Adurensis, electos pro procuratorey) dicti domini episcopi, et Arnaldum de Grueraz) et Garciam Arnaldum de Sancto Cirico, canonicos ecclesie Sancti Geroncii, electos per partem dictorum abbatis et procuratores capituli predicti, tamquam in arbitros et arbitratores et amicabiles compositores prout hoc clare et liquide continetur in quodem publico instrumento confecto per manum /f. 99v/ magistri Vitalis de Berardo, notarii publici, cujus tenor sequitur in hec verba :

a) infrascriptorum D. – b) Jotano C, Gertano E. – c) Corr. Arnaldus d’après D, E, Arnardi C. – d) Goisera E. – e) Guillelmus E. – f) Arnaldum omis C, D. – g) Ciricio E. – h) Ola C. – i) Garsias D. – j) Quiteyrie C. – k) Rnu’ C, Guilhermum D, Guillelmum E. – l) dissentione D. – m) Saralos C, Serralos D, Sarrelour | Serralos| E. – n) Toartigue C, D, Toargue |Toartigue| E. – o) Larbey D, E. – p) Fonte Loubat |Fossa Lobat| E. – q) Segua C, Sega D. – r) Corr. et d’après C, D, E. – s) Corr. capitulo d’après C, D, E. – t) in omis E. – u) extabant C, extabat D, E. – v) Guilhermus C, D, Guillelmus E. – w) Cazalito D. x) Gertano E. – y) per procuratorem E. – z) Govera E.

(27/2) Noverint universia) quod in presentia mei notarii et testium subscriptorum personaliter constituti super controversia et discentione que erat mota et est inter reverendum patrem in Christo dominum G(arsiam)b), miseratione divina Adurensis et Sancte Quiteriec) episcopum, ex parte una, et inter venerabiles et discretos viros dominum Willelmumd) Lupi, Dei gratia abbatem, et capitulum secularis ecclesie Sancti Geroncii, dyocesis Adurensis, ex alia, super quibusdam decimas excrescentibus et proventibus in et ex parrochiis Sancti Geroncii, Sancti Johannis d’Auleriis, Sancti Martini de Ove Mortua et de Forte Rivo, Sancte Columbe, Sancti Petri de Dumo, Sancti Bartholomei ˓de˒ Seralose), Sancti Martini de Claro, Sancti Martini de Britania, et in terrotorio vocato Toartigue in parrochia de Larbeif), Sancti Petri de Fossa Lobar, Sancti Martini de Culturis, et in terrotorio vocato de Segarg) Adurensis dyocesis, et in pertinentiis dictarum parrochiarum et terrotoriorum, tandem de assensu expresso dicti domini episcopi Adurensis, magister Arnaldus de Aula, procurator dicti domini episcopi et dominus Willelmush) Lupi, Dei gratia abbas supradicte ecclesie Sancti Geronciii), prout in quodam publico instrumento confectij) per manum magistri R(amundi)k) de Cublanel), notarii, plenius continetur super prefatis decimis et proventibus, questionibus et discordiis generaliter super aliis quibuscumque controversiis que vertuntur vel verti sperantur quoquomodo occasione premissorum inter eos, pro bono pacis et concordie compromiserunt in venerabiles et discretos viros dominos Bellum de Betonis, canonicum et sacrista, et Arnaldum de Geotanom), canonicum ecclesie Adurensis, electos pron) procuratorem supradicti domini episcopi, Arnaldum de Gruera, et Garsiamo) Arnaldi de Sancto Cirico canonicos /f. 100/ ecclesie Sancti Geroncii electos perp) parte supradictorum abbatis et procurq) capituli ecclesie Sancti Geroncii tamquam in arbitros arbitratores, amicabiles compositores, compromissarios laudatores seu diffinitoresr) et comuness) amicos, dantes et concedentes eisdem plenam et liberam potestatem pronuntiandit) supradictis questionibus diffiniendi, lau˓d˒andiu), arbitrandi, alte vel basse, ordine juris servato vel non servato, ordinarie vel extraordinarie, diebus feriatis vel non feriatis, sedendo vel stando, stando, in scriptis vel non scriptis, et alias qualitercumque prout eis visum fuerit expedire, omni hora et loco, dictis partibus vocatis, et eorum rationibus auditis, summarie et de plano absque strepitu judicii et figura, ita tamen quod possint plures et quocienscumque suam sententiam vel suum laudum seu pronuntiationem interpretari declarare, corrigere vel reformare si eis videatur expedire. Et promiserunt dicte partes sibi ad invicem, pro se et nomine illorum quorum procuratores existunt et eorum successoribus, per sollempnem stipulationem stare et hobedirev) eorum laudo, dicto, arbitriow) seu pronuntiationix) paritery) et sub pena ducentarum libr. bonorum morl. medietate applicanda ecclesiis Adurensi et Sancti Geroncii, et alia medietate parti obedienti, et mox facta pronunciatione per supradictos arbitros, arbitratores vel amicabiles compositores aprobarez) et laudare et in nullo contravenire quacumque ratione causa vel modo, de jure vel de facto, verbo vel opere {vel opere}, vel interposita personamaa), et quod etiam eorum preceptum, laudum seu pronuntiationem approbabunt et tenebunt nec contra apellabuntbb) nec apellationemcc) prosequentur privilegium per /f. 100v/ se vel per alium seu aliud scriptum minime impetrabunt nec vi petent ; et nichilominus dictus dominus abbas in animam suam et procuratores predicti in animas dominorum suorum jurarunt ad sancta Dei evangelia manibus suis tacta predicta tenere, servare et non contra venire in totum vel in parte et sub pena predicta ; et hoc idem promisit dictus dominus episcopus bona fide tenere et observare. Actumdd) in loco de Plano die lune ante festum beate Katherineee) virginis, anno Domini MoCCCoXXXo, testibus ad hoc specialiter vocatis et requisitis dominis Arnaldo Guilhermoff), Dei gratia abbate ecclesie secularis Pendulegg) et Petro Claveriahh), et me V(itale) de Berardo, notario publicoii) civitatis et dyocesis Adurensis, qui ad requisitionem supradictorum domini abbatis Sancti Geroncii et procuratoris domini episcopi et capituli presens instrumentum scripsi et in publicam formam redegi signoque meo signavi in fidem et testimonium premissorum. Pronunciarunt in hec verba :

a) Interruption de la copie E. – b) Nom omis D. – c) Quitherie C. – d) Rcim’ C, Guilhelmum D. – e) Sarralos D. – f) Larbey D. – g) Sega D. – h) Raymondus C, Guilhelmus D. – i) et Menaldus de Cazalito procurator capituli dictæ ecclesiæ Sancti Gerontii ajouté par D. – j) Corr. confecto d’après C, D. – k) R. omis C, D. – l) Culnane C, Cuplane D. – m) Gotano C. – n) Corr. per d’après C, D. – o) Garciam C, D. – p) Corr. pro d’après C, D. – q) Corr. procuratoris d’après C, D. – r) definitores D. – s) communes D. – t) pronunciandi C. – u) laudandi C, D. – v) obedire C, D. – w) arbitro C, D. – x) pronuntiatione C, pronuntiotori (sic cod.) D – y) personaliter D. – z) approbare D. – aa) Corr. vel interposita persona C, ou per interpositam personam D. – bb) appellabunt C, D. – cc) appellationem C, D – dd) Reprise de la copie E. – ee) Catherine C, Catharinæ D, Catherinæ E. – ff) Guillelmi E. – gg) de Pendulo E. – hh) Claveria omis E. – ii) Fin de la copie E.

(27/3) Nos supradicti arbitri, arbitratores, amicabiles compositores electi communiter de ascenso parciuma) et rectorum ecclesiarum predictarum, facta diligenti informatione summarie et de plano insuper predictis discordiis et questionibus, auditis rationibus parciumb) et diligenter attentis, et die ad hoc audiendum partibus per nos ex potestate nobis atributac), assignata, communicatoque consilio, cum pariter unanimes et concordes arbitramur, dicimus et pronuntiamus quod dictus dominus episcopus Adurensis de consensu expresso capituli sui omnes et singulas decimas grossas et munitasd) insurgentes et excrescentes in parrochiis de Sancti Gerontii, Sancte Columbe, Sancti Martini de Britania, de Claro, Sancti Bertholomei de Serralose), {Sancti Martini de Britania}f) et in terrotoriisg) /f. 101/ de Toartigue, Sancti Petri de Fosse Lobar, Sancti Martini de Culturis et de Segarh) et pertinentiis earumdem p˓ar˒rochiarum et terrotoriorum antiquas remittant liberas et quietas supradictis, sine contradictione quacumque abbati et capitulo ecclesie Sancti Geroncii supradicte, prout ab antiquo recipere consueverunt, et novalia omnia et singula que sunt in dictis parrochiis et terrotoriis et que in posterum usque ad finem mundi provenire et excrescere contigerit, in eisdem conferat consensii) capituli sui abbati et capitulo et ecclesie Sancti Geroncii supradicte, pro eadem portionemj) quam percipere consueverunt antiquask). Pronuntiamus insuper quod dictus dominus episcopus et successores sui percipiant medietatem decimarum antiquarum et novarum in parrochia Sancti Martini de Ove Mortua, necnon et mediam partem decimarum illius medie partis parrochie Sancti Johannis d’Auleriis que spectabant ad dictos abbatem et capitulum et ecclesiam Sancti Gerontii supradictos, et quartam partem decimarum in parrochia de Dumo, in quibuscumque rebus consistant, pro compensatione novalium eisdem per dictum dominum episcopum concessorum, et dicti abbas et capitulum Sancti Gerontii recipiant aliam mediam partem omnium decimarum in parrochia de Ove Mortua et mediam medie in parrochia Sancti Johannis d’Auleriis, et tres partes in parrochia de Dumo, sive sint antique decime sive nove, ita quod de cetero dictus dominus episcopus nec successores sui non impediant dictos abbatem et capitulum nec aliquam possint de cetero super his contra eos movere questionem, et dicti abbas et capitulum nec eorum successores in perceptione dictarum medietatis et medie partisl) et quarte supradicte non impediunt nec perturbent dictum dominum episcopum nec ejus successores. Pronuntiamus etiamm) /f. 101v/ et dicimus quod dictus dominus episcopus pro se et successoribus suis portet bonam et firmam garentiam dictis abbati et capitulo et ecclesie Sancti Geroncii antedicte et successoribus suis in predictis decimis novalium contra quascumque personas que quocumque modo questionem innovarent seu super predictis facerent innovari. Et idemn) abbas et capitulum eodem modo portent eidem domino episcopo et successoribus suis super predictis eamdem garentiam prout ad dictos dominos episcopum et dominum abbatem et capitula sua dignoscitur pertinere. Pronuntiamus etiam et dicimus quod dictus dominus episcopus habeat custodiam bonorum ecclesie Sancte Columbe et aliarum ecclesiarum in quibus dictus abbas et capitulum habent jus patronatus quamdiu eas vacareo) contingentp). Pronuntiamus insuper quod dictus dominus episcopus de assensu expresso capituli sui confirmet omnes donationes et libertates et privilegia dictis abbatisq) et capitulo et ecclesie Sancti Geroncii per predecessores suos episcopos Adurenses concessa, et specialiter privilegia concessa per bone memorie dominum B(ernardum), quondam episcopum Adurensem, super perceptionemr) decimarum in parrochiis et terrotoriis supradictis et super presentationibus rectorum in ecclesiis Sancti Gerontii, Sancti Martini de Ove Mortua, Sancti Martini de Claro, Sancti Martini de Britania et Sancte Columbe, salvis etiam et retentis nichilominus mensuris bladi et aliis deveriis consuetis solvi dicto domino episcopo per abbatem et capitulum predictos annuatim ques) et quas dicti abbas et capitulum persolvant dicto domino episcopo et ejus successoribus perpetuo annuatim in quolibet festo beati Martini yemalist). Quamquidem pronuntiationem approbarunt, retificaruntu), suprascripta pro se et successoribus suis tenere et complere et inviolabiliter /f. 102/ observare ; et dictus dominus episcopus pro se et successoribus suis omnia et singula privilegia insuper scripta pronuntiatione, declaratione dicta et declarata aprobavit, ratificavit et etiam confirmavit ; et dicti dominus episcopus et capitulum Adurense, abbas et capitulum Sancti Geroncii huic presenti instrumento sigilla sua una cum sigillis supradictorum apposueruntv) in fidem et testimonium omnium premissorum. Actum in porticu cathedralis ecclesie Adurensis die martis ante festum beate Catherine virginis et martiris, anno Domini MoCCCoXXXo ; testibus ad hec specialiter vocatis et requisitis dominis Guilhermow) de Bresquidivo, Guilhermox) Arnaldiy) de Condomio, canonicis ecclesie Adurensis, B. de Silva, capellano capitulo ecclesie Adurensis, B. de Petra, rectoriz) ecclesie de Podio Salsi, B. de Fitaaa), presbyterobb), V(itale)cc) de Sancto Paulo, rectoridd) ecclesie de Vinealiee), et Matheo de Casalitioff), clerico, et me Jacobo de Tiliogg), notario in toto ducatu Aquitanie et ejus resortohh), qui ad requisitionem dictorum arbitrorum, domini abbatis et procuratorum domini episcopi et capituli presens instrumentum retinui, scripsi et in publicam formam redegi, signoque meo consueto signavi in fidem et testimonium omnium premissorum.

a) Corr. ascensu partium d’après C, ou assensu partium ou D. – b) partium C, D. – d) attributa D. – d) Corr. minutas d’après C. – e) Sarralos C, D. – f) Répété aussi par C. – g) bp réclame de cahier : de Toar. – h) Sega D. – i) Corr. de consensu d’après C, D. – j) Corr. portione d’après D. – k) ab antiquo D. – l) medietatum et medie partis C, mediatum, mediatis (sic cod.) D. – m) etiam omis C, D. – n) iidem C. – o) vaccare C. –– p) contingerit D. – q) Corr. abbati d’après D. – r) Corr. perceptione d’après C, D. – s) qui C, D. – t) hyemalis D. – u) Corr. ratificarunt d’après D. – v) imposuerunt D. – w), x) Guilhelmo D. – y) Ar. C, Arnaldo D. – z) Corr. rectore d’après D. – aa) Fitta D. – bb) presbitero D. – cc) V. omis C. – dd) Corr. rectore d’après D. – ee) Vinali C. – ff) Cazalito D. – gg) Tileo C. – hh) ressorto D.

(28). – 1331, 10 septembre – Confirmation de l’évêque d’Aire sur les novales de la paroisse de Saint-Cricq.

Quomodo G., episcopus Adurensis, tra˓didit˒ ad firmam domino de Sancto Cirico et suis heredibus ad vitam ipsius episcopi decimas novalium parochie ˓de˒ Sancto Cirico salvo jure rectoris.

•\| Novalles acordées au seigneur de Saint-Cricq.|/

Noverint universi quod cum nos G(arsias), miseratione divina Adurensis et Sancte Quiterie episcopus, peteremus tam nomine nostro quam rectoris ecclesie de Sancto Cirico, archipresbiteri Scilocensis nostre dyocesis Adurensis, novalium decimas provenientes in parrochia de Sancto Cirico quas dicebamus quod nobilis vir G. Arnaldi, dominus dicti loci, domicellus, /f. 102v/ occupabat et occupatas detinebat, fecissemusque nonnullos processus propter hoc contra ipsum, dicto domicello asserente et dicente nulla esse novalia in parrochia antedicta, tandem de consensu nostro et dicti nobilis per venerabiles v˓ir˒os magistrum B(ernardum) de Cava, bacallarium in decretis rectoremque ecclesie Condomensis, et dominum Guilhermum de Bresquedivo, canonicum Adurensem, extitit ordinatum quod dictea) nobilis et heredes ejus teneant et possideant dictas decimas novalium si que sint in dicta parrochia que ad nos possunt et debent pertinere ad vitam nostram dumtaxat et quod dictus nobilis et heredes ejus pro jure quod nobis competit in dictis novalium decimis in predicta parrochia solvant nobis annuatim in quolibet festo Sancti Michaelis⁂b) XII conquas bladi ad mensuram Sancti Severi, VI conquas frumenti et VI milii, ordinatione facta cum rectore dicte ecclesie per dictum nobilem, si qua sint in suo robore permanentia, quam ordinationem nos episcopus quo ad vitam nostram et dictus nobilis pro se et heredibus suis pro eodem tempore laudamus et approbamus et pro bono pacis confirmamus ; in quorum testimonium presentes litteras fecimus duplicatas quas nos episcopus et nobilis appentione sigillorum nostrorum communimus. Datum et actum Aduri die martis ante festum Decolationis beati Johannis Baptiste anno Domini MoCCCoXXXIo.

a) Corr. dicti. – b) mg : profil grotesque.

(29). – 1331. – Accensement des dîmes de Saint-Aubin au seigneur de Saint-Aubin.

Eodem anno, fuit factum per eundem episcopum simile arrendamentun nobili Arnaldo de Sancto Albino, domino de Poyolerioa), de decimis novalium parrochie de Sancto Albino.

a) Corr. Poyalerio.

•\|Novales données au seigneur de Saint-Aubin.|/

(30). – 1330, 23 septembre. – Procès-verbal des exactions commises par Raymond Arnaud, dit le Bâtard de Béarn, et ses complices.

A. Original perdu. – B. Copie de A, Livre rouge. – C. Copie de B (sans indication de provenance), Larcher, 21, 353-356 (no 256). – D. Autre copie perdue proche de C (cf. B. développé en Bertrandus) ?
a. éd. de C ou D (cf. lecture Burdo) dans Monlezun 1849, 6, 384-386.

NB. Nous n’avons pas relevé en détail les régularisations orthographiques de C et de a : Guilhermus (C) et Guillelmus (a) pour Willelmus ; – diocesis (C, a) pour dyocesis ; – tertia (C, a) pour tercia

B et a développent B. en Bertrandus.

Instrumentum de invasione facta in loco de Plano episcopo Adurensi per Ramundum Arnaldum Spurium de Bearnio et alios in ipso instrumento contentos. /f. 103/

Noverint universi quod anno ab incarnatione Domini MoCCCoXXXo, die dominica in festo Sancti Mathie apostoli41, ante auroram, in mei notarii et testium subscriptorum presentia, R(amundus) Arnaldus, qui se dicit Spurium de Bearnio42 ante portam loci de Plano extra ipsum locum cum domino Arnaldo Willelmi, domino de Saltu d’Ostabaresa)43, militeb), Arnaldo Willelmi deuc) Daus, Arnaldo Guilhelmi ejus fratre, domino de Baura44, Arnaldo, domino de Bizanosd), R(amundo) de Barsuno, Burdoe) deuf) Daus, Galhardo de Claraco, B(ernardo), domino de Nozeilhasg), Arnaldo de Sanos, Arnaldo Willelmi ejus fratre, Bertrandoh) de Portis, Parpalhai), Sancio de Navarranxj), Petro Arnaldo de Berenxsk), Peregrino de Filhartiguel), G(arsia) Arnaldi de Segasm), R(amundo) B(ernardi) d’Arrevinhano, B(ernardo) domino de Vineali, armatis in equis, et multis peditibus videlicet Rufo de Salies, B(ernardo) de Casaus, Sarracenon), Arnaldo de Portau, Gorgao), Petro dicto Burdo d’Arrostainhp), Geraldo de Cossio, Francisco, et multis aliis eorum servientibus necnon communitatibus de Villa Nova, de Perquerioq) et pluribus aliis peditibus diversis armorum generibus armatis, portis dicti loci clausis existentibus et reverendo patre in Christo domino G(arsia) Dei gratia episcopo existente tuncr) in lecto, requisivit gentes dicti domini episcopi ex parte domini Bearni˓i˒ et sui ipsius filii ut dicebat de Bearnio quod aperirent ei et gentibus suis portas, et dictum locum eidem traderent et liberarent, dicendo quod tenebatur a domino Bearnii et Marciani. Ad quems) Vitalis de Cassiat), clericus, procurator dicti domini episcopi et ex parte ejusdem respondit et dixit quod dictus dominus episcopus tenebat et predecessores sui tenuerunt dictum locum a domino duce Aquitanie, et nunquam audiveratu) nec videratv) quod dictus dominus Bearnii aliquid peteret /f. 103v/ in dicto loco, et quod illo modo non reciperetur in dicto loco ; tamen dominus episcopus diligebat dominum de Bearnio et omnes de genere suo, et si volebat intrare eo modo quo debebat sine armis et amicabiliter et loqui cum domino episcopo, libenter aperirent ei. Quiw) dictus R(amundus) Arnaldusx) dixit quod non intraret nisi ut dixerat et cum omnibus complicibus suis, et mandavit complicibus suis quod debellarent dictum locum et interficerent illos qui erant intus. Et tunc dictus Vitalis, nomine quo supra, dixit ei et illis qui cum eo erant quod dictus dominus episcopus cum tota familia sua, locumy), bonis et rebus suis erat ⁂ in salva et specialaz) gardia domini regis Francie, et dicta salva gardia fuerat intimata in locis predictis de Villa Nova, de Perquerioaa) et de Poyolio et aliis locis de Marsanobb) publice et sollempnitercc), et de hoc apparebat per publica instrumenta et per penuncelosdd) domini regis Francie quos ostendebat et requirebat ipsum Ramundum Arnaldum et ejus complices tam nobiles quam com˓mun˒itatesee) et alios ex parte domini regis Francie ; in cujus salva gaudiaff) erant et domini ducis Aquitanie a quo dictus locus tenebatur, quod non facerent vim, violentiam, dampna, vituperia dicto domino episcopo in corpore nec in bonis nec familiaribus suis nec in dicto loco. Et de hiis omnibus et singulis dictus Vitalis nomine quo supra requisivit me notarium subscriptum quod facerem ei unum, duo vel plura instrumenta quibus sit expositum et declaratum dicto R(amundo) Arnaldogg) et ejus complicibus statim, usque circamhh) horam tercie cum lanceis, balistis, telis, lapidibus et aliis instrumentis et gentibus armorum dictum dominum episcopum, capellanos et familiares suos, ecclesiam et dictum locum sine misericordia quacumque ex-/f. 104/-pugnaverunt et debellaruntii) et combusceruntjj) grangiam cum blado quod intus erat et molendinum et multos de familiaribus dicti domini episcopi vulneraverunt ; et circa horam tercie dictum dominum episcopum cum familia sua exieruntkk) permiserunt et dictum locum de Plano cum bonis in eo existentibus occuparuntll). Et de hiis omnibus et singulis post requisitionem dicti Vitalis factis, dictus dominus requisivit me, R(amundum) de Caborbizemm), publicum ducatus Aquitanie notarium, quod facerem et darem unum, duo seu plura publica instrumenta. Actum et requisitum fuit hoc anno, die et loco quibus supra ; testibus presentibus venerabilibus et discretis viris dominis Arnaldo Willelmi de Planta, abbate Pendulensi, fratre Petro de Sancto Aunisio, monacho et operario Beate Quiterie de Manso, Arnaldo Daugar, rectore de Samadeto, Bono Homine de Media Villa, rectore de Luco45, Aquensisnn) dyocesis, B. Dauguar, Beguerio de Samadeto Samadet, domicellis, et me R(amundo) dicto de Caborbizeoo) ducatus Aquitanie notario qui premissis omnibus interfui et ad requisitionem predictorum domini episcopi et ejus procuratoris de premissis omnibus presens instrumentum retinui et in hanc publicam formam redegi signoque meo consueto signavi in testimonium premissorum rogatus, regnante domino Philippo rege Francie, ⁂ domino Edoardopp) rege Anglie, duce Aquitanie, dicto domino G(arsia) episcopo Adurensi.

a) Ostabaritz C. – b) Arnaldo…milite omis a. – c) deus C, a. – d) Bisanos C, a. – e) Bernardo C. – f) deus C, a. – g) Noseilhas C, Noseilhos a. – h) Bernardo C, a. – i) de Portes Parpalho a. – j) Navarra C, a. – k) Beirn…(illisible) C, Beirnis a. – l) Filartigue C, a. – m) Garsias (sic) Arnaldi de Segos a. – n) Rufo…Sarraceno omis C, a. – o) de Portaugorga C, a. – p) Arrostanh C, a. – q) Perquirio C, a. – r) tunc existente C. – s) quod C, a. – t) Capsia a. – u) audiverant C, audierant a. – v) viderant C, a. – w) Cui a. – x) Arnaldi C. – y) Corr. et cum d’après C, a. – z) Corr. speciali d’après C, a. – aa) Perquirio C, Perquiris a. – bb) Marciano C, a. – cc) solemniter C, a. – dd) penuncellos C, a. – ee) comitantes (sic cod.) C, a. – ff) Corr. gardia d’après C, a. – gg) Arnaldi C. – hh) Corr. circa d’après C, a. – ii) debellaverunt C, a. – jj) combusserunt C, a. – kk) Corr. exire d’après C, a. ll) occupaverunt C, a. – mm) Caborbisa C, a. – nn) Aqueneis (sic cod.) a. – oo) Caborbiza C, Cabirbisa a. – pp) Edwardo C, Eduardo a.

Notes

  1. Probablement Bernard (1354-1361), ancien abbé de Fonfroide (Degert 1908, 125-126).
  2. Le château de Poyaler se situe dans la paroisse de Saint-Aubin, et la chapelle de Puyol est sans doute une chapelle castrale.
  3. Antichan ou Andichan ou Andeissan, nom d’une petite maison noble citée au XIIIe siècle dans plusieurs sources. Le pouillé ne mentionne pas d’église de ce nom, seulement une chapelle Saint-Jean, peut-être seigneuriale. Ne figure pas sur la carte de l’évêché d’Aire par Du Val (Jamoul-Fritz 2001, 2, 71-72).
  4. Priam, site ecclésial (carte de Cassini à 1 km au sud-ouest de Bordères), l.-d. existant toujours sur la rive gauche de l’Adour, 2 km en amont de Grenade. L’église aurait été emportée par la rivière selon l’abbé Foix. Elle figure sur la carte de l’évêché d’Aire par Du Val : Priam (Arch. dép. des Landes, Foix, 2 F 919, n514. Jamoul-Fritz 2001, 2, 116-117).
  5. Prieuré Saint-Gilles à Montgaillard (Besse 1910, 26), dépendant de Saint-Sever au XIVe siècle (Légé 1886-1887, 2, 433). Peut-être une fondation bénédictine qui aurait été sécularisée, selon Jean Cabanot et Georges Pon. Son origine est inconnue mais dans la mesure où ce prieuré est installé dans la paroisse de Montgaillard, les seigneurs du lieu (apparentés aux vicomtes de Marsan) et des seigneurs voisins (Dade) ont pu favoriser cette installation. Il ne paraît guère que dans un acte du cartulaire de l’abbaye de Saint-Sever indiquant en 1359 que le cellérier a coutume de recevoir “de l’abbé séculier de Saint-Gilles de Montgaillard et de son prieuré, pour chacun d’eux, deux sous et demi” (Pon & Cabanot, éd. 2010, 2, 721, no 219).
  6. Serres, dans l’archiprêtré de Tursan, (à ne pas confondre avec le “Serres” de Serreslous-et-Arribans), est une petite seigneurie des Castelnau-Tursan située au sud de Saint-Loubouer. Elle fait partie des fiefs énumérés dans l’acte d’érection de la terre de Bats en baronnie en faveur de Jean de Castelnau, le 24 mars 1461 (Légé 1886-1887, 2, 64). Le toponyme “Serres” figure sur la carte de Cassini à 1 km au sud de Saint-Loubouer, no 107.
  7. Établissement des Hospitaliers de Saint-Jean (Départ 1894, 188, no 31).
  8. Idem, probablement situé sur la rive gauche de l’Adour en face de Bordères ou de Cazères (Du Bourg 1883, 421. Départ 1894, 188-189, no 32).
  9. Il existe une dîme de Bats (de Vallibus) en 1322 car Navarre de Mauléon, épouse du seigneur de Castelnau-Tursan, la lègue à titre viager à son fils Géraud (Légé 1886-1887, 2, 16, PJ no 3). Avec d’autres terres comme Jupoy, Goloni, Artos, Bouheben, etc…, Tarrebanes est cité dans l’acte d’érection de la terre de Bats en baronnie le 24 mars 1461 en faveur de Jean de Castelnau (ibid., 2, 61, PJ no 24).
  10. L’hôpital de Sarporas (près de Roquefort) dépendait de la commanderie d’Argenteins. Selon une transaction conclue au XVe siècle, il appartenait pour moitié au commandeur d’Argenteins et aux seigneurs de La Porte, possessionnés à Roquefort. Il ne figure pas sur la carte de l’évêché d’Aire par Du Val. Dans le terrier de la Maison noble de Laporte, la boyrie de Sarporas est citée dans les fiefs d’Agos et Garbage du côté de Saint-Cricq-Villeneuve en 1514 (Arch. dép. des Landes, E dépôt 245, suppl. 807, no 870 ; Du Bourg 1883, 411 ; Départ 1887, 27).
  11. Gaube Superior, qui est plus près géographiquement de Saint-Canne et de Monguilhem dont les dîmes sont tenues par ce seigneur.
  12. Voir (2).
  13. Si la mention n’est pas datée, on peut toutefois la rapporter au début du XVIIe siècle car en 1634 Thomas de Maniban rend hommage au roi de France pour la baronnie de Mauléon, la seigneurie de Maniban et ses terres du Bas-Armagnac. Les Maniban dans la seconde moitié du XVIe siècle sont des marchands de Mauléon ; ils font rapidement fortune et, dès le début du XVIIe siècle, entrent dans la noblesse du Bas-Armagnac. Ils font ensuite une belle carrière au parlement de Toulouse et reçoivent le titre de marquis en 1681, et ils possèdent alors de nombreuses seigneuries en Armagnac, dans la région de Cazaubon, Toujouse, Monguilhem, etc. (Lauzun 1895, 23, 189).
  14. Probablement du même lignage que celui cité dans (23).
  15. De l’église de Courrèges, disparue, il reste un l.-d. à 500 m à l’est de Grenade, près de la route qui mène à Cazères. Elle n’est pas mentionnée dans le pouillé en tant qu’ecclesia mais sa dîme est perçue en totalité par l’évêque. Grenade a sans doute absorbé cette paroisse comme celle de Flaron. Dans le pouillé de 1749, l’abbé Cazauran parle de “masures” (Cazauran, éd. 1885, 92). Ne figure pas sur la carte de l’évêché d’Aire par Du Val (Inchauspé 1991, 2, 58 ; Jamoul-Fritz 2001, 2, 102-103).
  16. Cette séquence semble concerner le secteur d’Arthez-d’Armagnac, bastide fondée par Jeanne d’Artois. Or, l’église d’Arthez est la seule des environs à avoir pour titre Saint-Jean.
  17. La maison-forte d’Agos se trouve sur une petite motte de la rive droite du Midou (comm. de Bougue, à la limite de Saint-Cricq-Villeneuve). Son seigneur Arnaud-Loup de Labroquère rend hommage en 1273-1274 au roi-duc pour la militia de Gos, paroisse de Saint-Cricq-en-Marsan (Saint-Cricq-Villeneuve) (Bémont 1914, acte 106) ainsi qu’à la vicomtesse Constance de Marsan pour l’affar et la terre d’Agos (Foix, éd. 1908, 218). Sa famille tient toujours Agos au XIVe siècle. Aujourd’hui, seules les ruines des murs demeurent en place.
  18. Ones et Sornihum ne figurent pas dans le pouillé mais font partie des paroisses dont les dîmes appartiennent à la “clé” du cellérier de l’abbaye de Saint-Sever (Pon & Cabanot, éd. 2010, 2, 719, no 219). Saint-Médard de Sornhinum se situerait à Haut-Mauco, Saint-Martin d’Ones serait proche d’Aurice, Serinum ne semble pas être une paroisse ; le ruisseau de Sourin en Haut-Mauco rappelle ce toponyme mais cela ne permet pas de proposer une identification plus précise (Idiart 1999, 2, 268-269).
  19. À partir de ce feuillet et jusqu’au 122, la numérotation a été corrigée en enlevant systématiquement 2 au chiffre inscrit initialement ; cela correspond à la disparition des deux feuillets 85 et 86 qui ont été replacés à la fin du volume avec les numéros 121 et 122.
  20. La référence géographique est ici à la vicomté et non à l’archiprêtré.
  21. Morlane : l.-d. de la comm. de Bergouey ou quartier de Saint-Sever sur un promontoire à l’est de l’abbaye.
  22. “Ravignan” désigne une maison-forte située à l’intérieur du castrum de Perquie (siège d’un bailliage vicomtal) qui, au XVIIsiècle, a fait place à l’actuel château de Ravignan. En 1279, Aymeric de Ravignan, bourgeois de Perquie, tient du vicomte l’affar et la terre de Lusson et l’affar et la terre de Saint Johannet (non localisée) (Foix, éd. 1908, 219) et dixit quod affarium de Lusso prædictum tenet pro heredagio et penteria ratione domus Martiani. A peu près au même moment il reconnaît tenir du roi-duc divers biens à Ognoas et à Toujouse-Blanque (Bémont 1914, n112 ; voir Jamoul-Fritz 2001, 1, 257, 267).
  23. En 1287, Raimond Bernard (probablement fils d’Aymeric de Ravignan), nommé dans l’acte avec son frère Aymeric vend au roi-duc la militia et seigneurie de Toujouse Blanque (au sud-est de Hontanx) (G.R.A., I, 134).
  24. Église située à 1,25 km au sud de Perquie.
  25. Sur cette correction de date voir “Présentation du Livre rouge. Les aléas de la copie”.
  26. Philippe IV (1285-1314).
  27. La bastide de Saint-Gein, au nord-est de Hontanx est fondée en 1284 par paréage entre le roi-duc Édouard Ier et deux seigneurs : Sanche-Loup de Castandet et son frère Auger de Marestanh. Ils déclarent y tenir deux mottes, dont une avec une église qu’ils donnent au roi-duc et une seconde qu’ils conservent par devers eux. Saint-Gein était donc déjà un castrum et fortalicium organisé avec mottes, sans doute basse-cour et église (Arch. dép. du Gers, Fonds Poyanne, E 847, copie de 1375). Ce secteur semble avoir revêtu une importance particulière pour le roi-duc car une quinzaine d’actes des rôles gascons sur la bastide concernent sa fortification entre 1289 et 1316. Cependant, la transformation du castrum en bastide n’a laissé aucune trace sur le terrain.
  28. Il y a manifestement une erreur de date, l’initiale “G” de la rubrique et du début de l’acte correspondant à l’évêque Garsie du Fau (1327-1349) ; ce dernier engagea effectivement de nombreux contentieux concernant les dîmes et les novales dans les années 1330-1331 : voir Degert 1908, 117-119.
  29. Sur cette affaire, voir Degert 1908, 94 et n. 1, 95.
  30. Ce dernier chiffre n’est pas clair ; une note marginale postérieure indique : “Le 13 may 1310.” Degert qui s’est servi de la copie conservée à Toulouse indique : “En tête l’instrument porte la date : anno Domini millesimo trecentesimo nono idibus Maii (sans doute date du compromis préalable), et à la fin : Factum fuit hoc apud abbatiam de Gimonte… tertio idus Maii anno millesimo trecentesimo decimo” ; peut-être pourrait-on comprendre : MoCCCoXo, III(I) idus Madii, date qui correspondrait à celle de la fin de l’acte c’est-à-dire “à l’entérinement du compromis au bout d’un an.”
  31. Aymon de Montagny ou Montagne († 30 oct. 1316), issu de la noblesse du Dauphiné (ou de Savoie ?), d’abord précepteur d’Avignon (une des maisons extérieures de l’ordre de Saint-Antoine de Viennois), a été élu par compromis grand maître de Saint-Antoine en le 27 mars 1274. Le 10 juin 1297, Boniface VIII met fin à une situation conflictuelle entre cet ordre et l’abbaye de Montmajour en érigeant Saint-Antoine de Viennois en abbaye de chanoines réguliers, exempte et sous la dépendance directe du pape ; elle a à sa tête un abbé général ayant la haute main sur les préceptories extérieures ; le 17 juin 1297, le pape nomme Aymon abbé (Boniface VIII, no 2033). Peu après son élection comme grand maître, Aymon avait fait une vaste tournée des préceptories pour s’assurer leur soutien ; en 1309, il a dû recommencer alors que les contributions des membres extérieurs sont devenues indispensables à cet ordre centralisé très endetté et que pour cela les préceptories de Languedoc ont été unies à la mense abbatiale (Dijon 1902, XVII-XIX Le Blévec 1989, 241-247 et surtout Mischlewski 1995, 29-30, 34, 43-45).
  32. Bernard VI (1285-1319).
  33. Monastère cistercien, abbé Bernard Ier de Ville (att. 1307) (Dimier 1971, 368-371).
  34. Archidiacre d’Agen, 1302-1339, frère du comte Bernard d’Armagnac (Ryckebusch 2001, 138, no 44).
  35. Gaston, vicomte de Fézensaguet (1285-1320).
  36. Clément V vient de confirmer aux Antonins le 29 août 1309, les privilèges accordés par ses prédécesseurs (Innocent IV, Boniface VIII), dont évidemment celui de l’exemption qui empêche l’ordinaire d’intervenir dans la nomination ou la destitution d’un commandeur ou précepteur (Mischlewki 1995, 21-22, 34, 43).
  37. Voir supra (20-21), (25/1).
  38. Voir Degert 1908, 118.
  39. Guillaume de Poyartin (1317-1358), (Pon & Cabanot, éd. 2010, 2, 741).
  40. Sur cette affaire, voir Degert 1908. 117-118, qui indique par erreur “lundi 21 novembre” ; cette semaine-là, le lundi tombait le 19 novembre.
  41. La Saint Mathieu (21 septembre) tombait cette année-là un vendredi ; le dimanche était donc le 23 septembre.
  42. Fils illégitime peut-être de Gaston Ier, il continue de s’illustrer ensuite par des excès en Bigorre pour lesquels il obtient en 1341 une lettre de rémission du roi de France (Samaran 1966, no 668).
  43. L’Ostabaret est un des pays de Basse-Navarre, avec Ostabat pour principal village, voir Raymond 1863, s. v. Ostabaret.
  44. L.-d. disparu, siège d’un château (comm. d’Orthez, Pyrénées-Atlantiques), voir Raymond 1863, s. v. Baure.
  45. Luke ou Le Luke (= actuelle comm. de Laluque) dans le cartulaire de Dax (Pon & Cabanot, éd. 2004, 435 ; pouillé du XIIsiècle, no 174).
Rechercher
Pessac
Chapitre de livre
EAN html : 9782356134615
ISBN html : 978-2-35613-461-5
ISBN pdf : 978-2-35613-462-2
Volume : 3
ISSN : 3040-309X
43 p.
Code CLIL : 3377; 3438;
licence CC by SA

Comment citer

Bordes, François, “Édition”, in : Bordes, François, Fritz, Jeanne-Marie, avec la collaboration de Lainé, Françoise, Liber rubeus de l’évêché d’Aire. La découverte d’un “trésor” médiéval disparu depuis la Révolution, Pessac, Ausonius éditions, collection Textes @quitains 3, 2026, 244-286 [URL] https://una-editions.fr/edition-liber-rubeus-18-30
Illustration de couverture • En quatrième, extrait du Livre rouge de l'évêché d'Aire, fol. 36 (cliché François Bordes, 2025).
Retour en haut