Édition [31 à 40]

(31). – 1331, 15¹ juin. – Sentence de l’évêque d’Aire contre Raymond Arnaud de Béarn et ses complices.

A. Original perdu. – B. Copie de A, Livre rouge. – C. Copie de (31^/2) et (31^/4-5) sur B par Estiennot, BnF, ms. lat. 12773, 265-268, 269-270, 270-273. – D. Copie de B [titre et (31^{/1-2, 4-5})], sans indication de provenance, par Larcher, 21, 356-359 (n^o 257) et 360-364 (n^o 257). Larcher ne transcrit pas (31^/3) car ce n’est “que la suite de ceci et ne fait qu’un même acte dans lequel le compromis est inséré”. – E. Autre copie perdue ?
a. Éd. de (31^/5) d’après D et peut-être E, Monlezun 1849, 6, 386-390.
Nous n’avons pas relevé en détail les divers développements divergents de R. Ar. : Raymondus Arnaldus (C), Ramundus Arnaldi (D, a)
De même, les régularisations orthographiques : – caputium (C, D, a) pour capucium ; – committere (C, D, a) pour comittere ; –– compulsio (C) pour compultio ; – damnum (C, parfois D) pour dampnum ; – dioecesis (C), diocesis (D) pour dyocesis ; – Guillelmus (a), Guilhermus (D), pour Willelmus ; – imago (C, D, a) pour ymago ; – imo (C, D) pour ymo ; – Joannes (C, a) pour Johannes ; – judicium (C, D) pour juditium ; – Martius (C, D) pour Marcius ; – nihilominus (C, D) pour nichilominus ; – opprobrium (C, D) pour obprobrium ; – presentia (D, a) pour presencia ; – promittere (C) pour promitere ; – pronunciatio, pronunciare (C, D, a) pour pronuntiatio, pronuntiare ; – quittare (C) pour quitare ; – renunciare (D) pour renuntiare ; – solemnis (C) pour solempnis ; – totius (C, D, a) pour tocius ; Willelmus (C) pour Guilhelmus.

Instrumentum de pronuntia{tia}tione facta per dominum G(arsias) episcopum Adurensem super submissionem in ipsum factam per R(amundum) Arnaldum Spurium de Bearnio pro invasione eidem episcopo facta in loco suo de Plano. /f. 104v/

(31^/1)

Noverint universi quod anno Domini M^oCCC^oXXXI die sabbati post festum beati Barnabe apostoli, videlicet XV^a die mensis Junii, in ecclesia Adurensi, presentibus testibus infrascriptis, reverendus in Christo pater dominus G(arsias), Dei et apostolice sedis gratia Adurensis et Sancte Quiterie episcopus, tradidit mihi notario infrascripto et per me legi fecit quod˓d˒am publicum instrumentum cujus tenor de verbo ad verbum talis est :

(31^/2)

In Dei nomine amen. Noverint universi hoc presens publicum instrumentum inspecturi quod cum reverendus in Christo pater dominus G(arsias), miseratione divina Adurensis et Sancte Quiterie episcopus, gereret et haberet displicentiam et malum pactamentum^a) de nobili viro R(amundo)^b) Ar(naldo) de Bearnio, domicello, pro eo et ex eo quia idem R(amundus)^c) Ar(naldus), Dei timore postposito, una cum quibus˓dam˒ suis complicibus ausu sacrilego veniendo contra imunitatem Ecclesie in contemptum ipsius et g˓ra˒vamen, lesionem ejusdem domini episcopi invaserit malitiose et cum armis locum de Plano, qui erat et est dicti domini episcopi Adurensis, in quo^d) idem dominus episcopus cum sua comitiva inhabitabat, eundemque locum vi armorum et preter voluntatem ipsius domini episcopi occupaverat et ab ipso loco eyesserat^e) memoratum dominum episcopum, in Dei offensam et obprobrium manifestum Ecclesie sancte Dei ; in ipso loco nichilominus {*\|inchoant| |nichilominus|/} incendia et nonnulla alia dampna enormia comittendo, devastandoque ac vendendo insuper bona existentia in loco de Plano predicto ac etiam in quibusdam aliis locis vicecomitatus Marciani^f) •\|vicecomitatus Marsani|/ in quibus congregaverat illa, prout dictum *\|dictum|/ extitit^g) per memoratum episcopum Adurensem. Est sciendum quod, constitutus personaliter in mei notarii et testium infrascriptorum presentia, idem R(amundus) Ar(naldus), volens propter hoc ad emendam et satisfactionem premissorum se totaliter preparare juxta cul-/f. 105/-pam, ut dixit, gratis et ex certa sua scientia, non coactus nec aliqua machinatione seductus, sed bono animo et {et} deliberato consilio, sua spontanea voluntate, pro se et omnibus aliis et singulis qui in predictis facinoribus, dampnis, injuriis, maleficiis et violentiis allegatis per dominum episcopum antedictum, cum ipso interfuerunt seu prebuerunt in premissis eidem auxilium et juvamen, alte et basse ordinationi, cognitioni, voluntati ac misericordie dicti domini episcopi Adurensis se submisit, promitens^h) idem nobilis pro se et quo supra nomine quod quicquidⁱ⁾ idem dominus episcopus dicet, pronunciabit aut aliter^j) ordinabit per suum dictum, voluntatem aut pronuntiationem, seu alio^k) quovis modo contra ipsum et alios supradictos, die feriato vel non feriato, servato juris ordine vel etiam non servato, ipso R(amundo) Ar(naldo) vocato vel non vocato, presente vel absente, per contumaciam vel alias, sedendo vel stando semel aut plur˓i˒es, auditis rationibus vel non auditis, omni loco et tempore infra terminum in presenti submissione contemptum^l), in scripto aut sine scripto tenebit et complebit ac perpetuo inviolabiliter observabit, quodque in contrarium non veniet, clam vel palam, per se vel alium^m), directe vel non indirecteⁿ⁾, in juditio vel extra, in et sub penam II^mo) libr. bonorum morl. solvendarum, si forcitan^p) incurreret, et tociens quociens^q) incurreret, domino episcopo memorato vel ejus certo mandato ; qua pena comissa vel non comissa, soluta vel non soluta, dicto, pronunciato, voluntate seu ordinatione per ipsum dominum episcopum faciendo seu facienda, in suo robore duraturo. Pro quibus omnibus et singulis tenendis, complendis et observandis, juravit idem R(amundus) Ar(naldus) ad IIII^or Dei sancta evangelia tacta /f. 105v/ corporaliter manu sua, tenere et complere et omnia et singula que insuper^r) premissis idem dominus episcopus duxerit ordinanda, pronuntianda aut etiam declaranda, et si nullo^s) contra facere vel venire et ad majorem firmitatem pro premissis omnibus et singulis tenendis, complendis et etiam observandis et pro predicta pena solvenda, si incurrere˓t˒, egregius et potens vir dominus Gasto, Dei gratia comes Fuxi, vicecomes Bearnii et Marciani, fidejussit et ut principalis una cum dicto R(amundo) Ar(naldo), et idem R(amundus) Ar(naldus) una cum dicto domino comite et vicecomite omnia bona sua mobilia obligaverunt, et illa ypoteca˓ta˒^t) et obligata esse noluerunt^u), submittentes se et dicta bona sua presentia et futura pro premissis omnibus et singulis compultioni^v) et cohertioni^w) cujuslibet dominii^x) temporalis et etiam spiritualis ; voluerunt^y) compelli ad hoc per dominos Aquensem, Lascurrensem, Olorensem, Vasatensem episcopos et eorum officiales et per officiales Adurenses^z) qui sunt et erunt pro tempore et quemlibet eorum, tanquam pro re debita, judicata, confessata et in manu domini debite et sollempniter firmata absque lite et contradictione quacumque. Et super hiis omnibus et singulis tam prefatus egregius dominus comes Fuxi quam R(amundus) Ar(naldus) renuntiaverunt expresse in simul et in solido et per actum expressum, appellationi seu provocationi que ab inique sententie pronuntiatione, dicto vel arbitrio potest fieri ad arbitrium boni viri, et juri dicenti^aa) submissionem seu arbitrium juratum non valere, et dictus dominus comes autentice^bb)2 Present[…]^cc) que^dd) concedit diem pro garento habendo, et epistole divi Adriani^ee), petitioni libelli, copie instrumenti et omni juri canonico vel civili, omni foro et consu-/f. 106/-etudini ac omni adjutorio juris et facti per quod in contrarium possent dicti venire^ff) seu fieri in juditio vel extra ; et si forte venirent vel facerent ipsi vel eorum aliquis, aliquo casu seu aliqua ratione, in contrarium per se vel per alium seu alios, directe vel indirecte noluerunt audiri in juditio vel extra, ymo proviso tenore^gg) publici instrumenti sibi omnes audientias^hh) in quacumque curia, tamquam pro re injusta et indebita penitus denegetur. Et voluit idem R(amundus) Ar(naldus) et expresse concessit quod dominus prefatus Adurensis episcopusⁱⁱ⁾ possit et valeat super premissis omnibus et singulis supradictis super quibus per ipsum inmemoratum dominum episcopum Adurensem submissus est, prout superius plenius continetur, dicere, ordinare, pronuntiare seu declarare hinc ad octavam beati Johannis Baptiste proxima venienti^jj), inclusive vel interim, quando sibi placuerit et visum fuerit prout plenius est premissum. Actum fuit hoc ante altare ecclesie fratrum predicatorum Ortesio^kk) Aquensis dyocesis, die IX mensis Marcii anno Domini M^oCCC^oXXX^o3, presentibus reverendo in Christo patribus dominis R(amundo), Dei gratia Lascurrensi⁴, et Arnaldo, eadem gratia Olorensi⁵, episcopis, et nobilibus viris dominis Arnaldo Willelmi^ll) de Bearnio, domino de Lescuno^mm), Rotgerio de Fuxo, domino d’Arrabato⁶, militibus, et discretis viris dominis B(ernardo) de Barreria⁷, decano Jacorensiⁿⁿ⁾, Petro de Bello Videre, canonico Olorensi⁸, ac pluribus aliis fidedignis testibus ad premissa vocatis et rogatis specialiter, et me Arnaldo de Genas, notario publico in toto vicecomitatu Bearnii, qui de voluntate dictorum domini comitis et R(amundi) Arnaldi, ad requisitionem dicti domini episcopi /f. 106v/ Adurensis predictis omnibus et singulis una cum testibus antedictis presens fui eaque scripsi et publicavi et in ˓h˒anc publicam formam redegi, et signo meo solito signavi, roga˓n˒te dicto domino, G(astone) comite Fuxi in Bearnio dominante⁹, B(ernardo) Aquensi episcopo existente^10oo). Item et quandam litteram citatoriam sigillo curie domini officialis Auxensis ut prima facie apparebat sigillatam ejus tenor talis est :

a) Corr. pacamentum, cf. même formule displicentiam et malum pacamentum Larcher 16, 133 (arbitrage l’évêque et les habitants d’Aire, 1331). – b) Willelmo C. – c) ex eo quod Ramundus D. – d) quando D. – e) Corr. ejecerat d’après C, D. – f) Vici Marcianensis (sic cod.) C. – g) est C. – h) promitens omis D. – i) quidquid C. – j) alias C. – k) aliter D. – l) Corr. contentum d’après C, D. – m) per alium C. – n) Corr. vel indirecte d’après C, D. – o) XI C. – p) forsitan C, D. – q) toties quoties C, D. – r) in et super D. – s) et si nullo modo C, et in nullo D. – t) hypothecata C, hipothecaverunt D. – u) Corr. voluerunt d’après C, D. – v) comparutioni D. – w) Corr. coercitioni d’après C, coactioni D. – x) domini C, D. – y) et specialiter voluerunt D. – z) officialem Adurensem C. – aa) juris dicentis C. – bb) authenticæ C. – cc) Presens C, Præsertim D. – dd) qui C. – ee) Hadriani D. – ff) Corr. dici et veniri d’après D. – gg) tenoris (sic cod.) D. – hh) audientes C. – ii) episcopus Adurensis C, D. – jj) Corr. proxime venientis d’après C, ou proxime venientem d’après D. – kk) Ortesii C, Orthesio D. – ll) Aymerici C. – mm) Lescun C. – nn) Jacoensi C, corr. Jaccensi d’après D. – oo) Fin de la transcription de C et D.

(31^/3) Officialis Auxensis capellanis de Ortesio, Aquensi, de Villa Nova, de Perquirio, de Caseriis, de Granata, de Vas˓c˒ono et de Poyolio Adurensis dyocesis, et eorum locumtenentibus, salutem in Domino. Cum R(amundus) Ar(naldus) de Bearnio, domicellus, pro invasione, violentia, dampnis, injuriis et vituperiis per ipsum et nobiles viros dominum Arnaldum Guilhelmi de Saltu d’Ostebares, militem, Arnaldum Willelmi dou^a) Daus, Arnaldum Willelmum ejus fratrem, dominum de Baura, Arnaldum, dominum de Bizanos, R(amundum) de Barsuno, Burdum deu Daus, Gualhardum de Claraco, B(ernardum), dominum de Nozelhes, Arnaldum de Senos, Arnaldum Willelmum ejus fratrem, Bertrandum de Portis, Parpalhe, Sancium de Navarrenxs, Petrum Arnaldum de Berenxs, Peregrinum de Salartigue, Gassiam Arnaldum de Segas, R(amundum) B(ernardum) de Revinhano et ejus filium, B(ernardum) dominum de Vineali, Augerium de Levitania, domicellos, Petrum de Castilione, Lubatum de Prato, Rufum de Salies, Bernardum de Casalibus, Sarracenum, Arnaldum de Portali dictum Gorga, Petrum dictum Spurium d’Arostainh, Geraldum de Cossio, Francis{s}cum, et multos alios, tam equites quam pedites, eorum complices ac communitates de Villa Nova, de Perquerio et de Poyolio et nonnullas ˓personas˒ de Caseriis, de Granata, /f. 107/ et de Basconio et aliis pluribus locis, venerabili patri in Christo domino G(arsie), Dei et apostolice sedis gratia episcopo Adurensi et ejus familie ˓et˒ immunitate^b) Ecclesie factis et illatis, dictus R(amundus) Ar(naldus), pro se et aliis supradictis ac omnibus complicibus, in predictis dicto voluntati pronuntiationi, ordinationi et justitie dicti domini episcopi alte et basse se submiserit et promiserit, et ad sancta dicta^c) evangelia juravit tenere, complere et inviolabiliter observare quicquid dictus dominus episcopus pro predictis contra eumdem R(amundum) Ar(naldum) et alios complices duxerit pronuntiandum, dicendum, ordinandum seu etiam declarandum, prout hec in quodam publico instrumento confecto per manum magistri Arnaldi de Genas, notarii in toto vicecomitatus Bearnii, plenius vidimus contineri, dictusque dominus episcopus super predictis velit, ut asserit, pronunciare, dicere et ordinare, ad supplicationem et requestam dicti domini Adurensis, vobis auctoritate metropolitana precipimus et mandamus sub pena excommunicationis, quam canonica monitione premissa mandato hujusmodi non parendo vos incurrere volumus ipso facto, quatinus cito et peremptorie R(amundus) Ar(naldus) de Bearnio, domicellus, ut die sabbati post proximum festum beati Barnabe apostoli in ecclesia Adurensi, infra terciam ˓horam˒, coram domino episcopo supradicto visuram et audituram dictam pronuntiationem, declarationem et ordinationem per ipsum dominum episcopum supradictis faciendas, cum intimatione que fuit ad dictam diem coram domino episcopo, comparuerit sive vero ad dictam pronuntiationem, ordinationem seu declarationem ; item dominus episcopus procedet prout sibi secundum rationem videbitur expedire et, nisi personam dicti R(amundi) Ar(naldi) in parrochiis vestris invenerit, hujusmodi citationis edictum in vestris ecclesiis publice faciatis, et in signum mandati /f. 107v/ nostri recepti et fideliter executi reddere litteras sigillatas. Datum die jovis post festum Pentecostes Domini anno ejusdem M^oCCC^oXXXI. Item et quandam papirii sedulam dicens quod contenta et scripta in dicta sedula dicebat, pronunciabat et ordinabat et ea omnia et singula volebat et mandabat tenere et complere et inviolabiliter observare, sicut et prout in ipsa sedula continetur, cujus sedule tenor de verbo ad verbum talis est :

a) Corr. deu. – b) Corr. immunitati. – c) Corr. Dei.

(31/⁴) ⁋ In nomine Domini amen. Pateat universis et singulis tam presentibus quam futuris quod cum R(amundus)Ar(naldus) de Bearnio, domicellus, super invasionibus, depredationibus, combustionibus, dampnis, violentiis et injuriis nobis G(arsia), miseratione divina Adurensi et Sancte Quiterie episcopo, et Ecclesie immunitati, familie nostre et rebus nostris per ipsum R(amundum) Ar(naldum) et nobiles viros dominum Arnaldum Guilhelmi dominum de Saltu d’Ostabares, militem, Arnaldum Guilhelmum deu Daus, Arnaldum Guilhelmum ejus fratrem, dominum de Baura, Arnaldum dominum de Bisanos^a), R(amundum) de Bersuno, Burdum^b) deus Daus, Galhardum de Claraco, B(ernardum) dominum de Nozeilhas^c), Arnaldum de Sanos, Arnaldum Guilhelmum ejus fratrem, Bertrandum de Portis, Parpailhe^d), Sancium de Navarrenxs^e), Petrum Arnaldum de Bererenxs^f), Pelegrinum de Filartiga^g), Gassiam^h) Arnaldum de Segas, R(amundum) B(ernardum) d’Arrevinhano, B(ernardum) dominum de Vineali, Augerium de Levitania, Petrum de Castilione, Lubatum de Prato, domicellum, Rufum de Saliesⁱ⁾, B(ernardum) de Casalibus, Sarracenum^j), Arnaldum de Portali, Gorgam^k), Petrum dictum Burdum d’Arrostainh^l), Geraldum de Cossio, Francisco^m) et multos eorum compliciⁿ⁾ ac communitates de Villa Nova, de Perquirio^o) et de Poyolio et plures alias communitates, ac nonnullas alias personas de Caseriis, de Vineali, de Granata, de Vasconio, de /f. 108/ Sancto Cyrico^p), de Fontanis et de Gauba Jusano, in Dei et Ecclesie sancte ejus scandalum, offensam, dampnum et vituperium manifestum illatum in loco nostro de Plano, volens propter hoc ad emendam et satisfactionem premissorum se totaliter preparare jure reatum ejus atque culpam gratis et ex certa sua scientia, non coactus nec aliqua machinatione seductus sed bono animo et deliberato consilio, sua spontanea voluntate, pro se et omnibus aliis et singulis qui in predictis facinoribus, dampnis, injuriis, maleficiis et violentiis interfuerunt seu prebuerunt in premissis eidem auxilium et juvamen, alte et basse, se submiserit cognitioni, voluntati et misericordie nostris et promiserit et juraverit ad IIII^or sancta Dei evangelia ab ipso corporaliter manu tacta, et sub pena II^Mq) libr. bonorum morl., idem R(amundus) Ar(naldus) pro se et quo supra nomine tenere, complere et inviolabiliter observare quicquid^r) nos diceremus, pronunciaremus, aut alias ordinaremus per nostrum dictum, voluntatem aut pronuntiationem seu alio quovis modo contra eum et alios supradictos, die feriato vel non feriato, servato juris ordine vel non servato, ipso R(amundo) Ar(naldo) vocato vel non vocato, presente vel abscente^s), per contumaciam vel alias, sedendo vel stando, semel aut plur˓i˒es, auditis rationibus vel eorum non auditis, omni loco et tempore, infra octavam festum^t) nativitatis beati Johannis Baptiste proximo venientis, datum^u) super hoc fidejussore egregio et potenti viro domino G(astone) comite Fuxi vicecomite Bearnii et Marciani^v), qui pro predictis tenendis, complendis et inviolabiliter observandis, ut principalis, omnia bona sua et singula cohertioni^w) et discretioni cujuslibet domini spiritualis et temporalis specialiter obligavit prout hec et plura alia in quodam publico /f. 108v/ instrumento per manum magistri Arnaldi de Genas, notarii publici in toto vicecomitatu Bearnii confacto^x) plenius continetur.

a) Bisanoz C. – b) Bernardum (sic cod.) C. – c) Nozeillas C. – d) de Portis Parpalhe C. – e) Navarreins C. – f) Beyrenx C. – g) Alartiga C. – h) Gassianum C. – i) Salyes C. – j) Saracenum C. – k) de Portis Gorgan C. – l) Arrostains C. – m) Corr. Franciscum d’après C. – n) Corr. complices d’après C. – o) Perquerio C. – p) Cyricio C. – q) duarum (sic cod.) C. – r) quidquid C. – s) absente C. – t) Corr. festi d’après C. – u) Corr. dato d’après C. – v) Marcianensi C. – w) Corr. coercitioni d’après C. – x) Corr. confecto d’après C.

(31^/5) Nos, episcopus Adurensis presens, visis, auditis, intellectis, consideratis diligentissime, et examinatis invasionibus, facinoribus, dampnis, injuriis, maleficiis, incendiis et violentiis antedictis^a), et quod non motu proprio, sed per alios maligno imbutos spiritu, Deum pre oculis non habentes, instigatus^b), idem Ramundus Arnaldus ad comittenda premissa prorupit^c), considerantesque et accedentes quod esset quantum ad fragilitatem humanam importabile, sed secundum^d) commissa predictis delinquentibus imponeretur^e) penitentia, et quod disciplina vel misericordia multum distituitur, si^f) una sine altera teneatur, volentes disciplinam misericordia temperare, et equitatem preferre rigori, hac die sabbati^g) post festum Sancti Barnabe apostoli, ad hec per nos assignata, infra tempus in dicta submissione concessum, deliberatione habita, enim pariter Deum^h) habentes pre oculis, et Christi nomine invocato, dicto R(amundo) Ar(naldo) legitimeⁱ⁾ debiti citato et vocato, dicimus, pronuntiamus et ordinamus, quia non demittitur^j) nisi restituatur ablatum, quod dictus R(amundus) Ar(naldus) de Bearnio pro restauratione molendini nostri et stagni sive sclausure^k) ejusdem molendini et grangie, que per ipsum R(amundum) Ar(naldum) et dictos nobiles et communitates^l) et eorum complices, et ratione ipsorum fuerunt combuste et destructe, ac pro quodam libro pontificali, centum salmatis^m) utriusque bladi, X pipis vini novi et una vini antiqui, tribus culcitris, X pulvinaribus, XI sargis et coopert˓ur˒isⁿ⁾ lectorum, XXVI linteaminibus, II magnis ollis de metallo, uno magno bassino de cupro, IIII^or pitalfis, II flescobus sive bocellis^o) de stagno, IIII^or porchis salsatis, II^M allecum^p), III^Cq) merluciis^r) /f. 109/ saltiis^s), II cofinibus de ficubus et racemis mellatis, et quadam pecunie summa ac multis balistis, lanceis, targis, taulachiis, raubis, clavaturis, et aliis rebus nostris per ipsos R(amundum) Ar(naldum) et dictos nobiles, communitates^t) et eorum complices, et ratione ipsorum, raptis, consumptis et depredatis, distractis, devastatis, solvat nobis, et per dictos nobiles et communitates^u) solvere faciat cum effectu infra proximum festum Omnium Sanctorum III^Cv) libr. bonorum morl. Item quod pro \in/vasione et injuria nobis, et ecclesie, et gentibus nostris per ipsos factis et illatis in loco nostro de Plano predicto, dictus R(amundus) Ar(naldus) solvat, et per dictos nobiles et communitates^w) solvere faciat cum effectu helemosine^x) nostre ad dandum pauperibus et fabrice nostre ecclesie Adurensis per medium, infra dictum festum Omnium Sanctorum III^C libr. bonorum morl.^y).•\|Nota.|/ Item quod ad honorem Dei et beati Johannis Baptiste, et tocius curie celestis, in quorum injuriam et vituperium supradicta crimina fuerunt commissa in ecclesia Adurensi, nobis in ipsa in pontificalibus existente, vel aliquo canonico, presbitero tamen^z), per nos ad hec deputato, vestibus sacerdotalibus induto, dictus R(amundus) Ar(naldus), sine caputio, cum uno cereo accenso, per unum diem dominicum, vel alium diem festivum et sollempnem^aa), dum major erit populi multitudo, infra proximum festum nativitatis Domini processionaliter^bb) veniat^cc) ; et alios nobiles supradictos per III dies dominicos vel festivos, infra dictum festum, in tunicis, sine capuciis et zonis, discalciatos, venire faciat et procuret cum effectu, cum singulis /f. 109v/ cereis accensis, sub juramento et pena in submissione in nos per ipsum facta contentis^dd), ad presentiam nostram, vel deputati a nobis, et flexis genibus puro corde petant veniam de excessibus supradictis. Item, quod de dictis com˓un˒itatibus, de Villa Nova centum, de Perquerio^ee) L, et de Poyolio XXX homines de melioribus dictarum parrochiarum, dictus R(amundus) Ar(naldus) de Bearnio infra dictum festum nativitatis Domini faciat venire, cum effectu procuret, per tres dies dominicos vel festivos sollempnes sub juramento et pena in submissione predictof^ff) contentis, ad presenciam nostram, vel deputati a nobis, nudos^gg) in camisiis, cum singulis cereis accensis, et corrigiis in manibus in ecclesia Adurensi, vel Montis Marciani, ubi magis placuerit, et processionaliter veniant de introitu ville ad ecclesiam, dum major afluerit^hh) populi multitudo, et flexis genibus, puro corde petant veniam de excessibus et criminibus supradictis, et a nobis, vel deputato a nobis, humiliter et devote recipiant disciplinam. Item quod infra dictum festum nativitatis Domini, ad honorem Dei et beate Marie Virginis, et beati Johannis Baptiste faciant fieri unam crucem, vel ymaginem pulcram sancti Johannis Baptiste deauratam sive de cupro vel marmore, prout maluerint, in qua scribantur cause quare dicta crux sive ymago fuerit facta, et quod remaneat perpetuo in ecclesia Adurensi. Item et quod infra dictum proximum festum nativitatis Domini per sanctam sedem apostolicam vel per habentem vel habentes super hecⁱⁱ⁾ potestatem, se faciant absolvi a sententia excommunicationis et /f. 110/ interdicti, quas propter premissa de jure incurrerunt^jj). Hec omnia et singula dicimus, pronuntiamus et declaramus per submissionem in nos factam, et omni jure et modo quibus melius possimus. Et ea omnia et singula, prout sunt scripta, volumus et mandamus integre fieri et complere per dictum R(amundum) Ar(naldum), et nobiles et complices superius nominatos, et communitates suprascriptas, sub juramento et pena contentis^kk) in submissione in nos facta per dictum R(amundum) Ar(naldum), pro se et nomine quo supra. Quibusquidem in nostra presenti ordinatione ac declaratione contentis, integre et effectualiter per dictos R(amundum) Ar(naldum), nobiles et communitates^ll), eorum complices, expletis et peractis, nos episcopus predictus, una cum nostro capitulo Adurensi, in quantum velle et nostra libera potestas se extendit, cum Dei Ecclesia non claudat gremium redeunti, ipsum R(amundum) Arn(aldum) de Bearnio, nobiles, communitates^mm), et eorum complices, pura mente et affectu benigno, cujus pietas prolibereⁿⁿ⁾ bonum consilium capere consuevit, absolvimus et quitamus, et ipsis parcimus, in quantum in nobis est, et potestas nostra se extendit, reservante nobis potestatem^oo) addendi, diminuendi et declarandi in premissis, si et quando et prout nobis videbitur expedire.

a) antedictus (sic cod.) D. – b) instigatos C. – c) proerupit D, prerupit a. – d) importabile sit, secundum C, importabile sed si secundum D, a. – e) imponatur D, a. – f) seu C. – g) sabbathi C. – h) deliberatione habita competenti, Deum habentes C, deliberatione habita et consilio peritorum, Dominum habentes D, a. – i) debite D. – j) dimittitur C, D, a. – k) Corr. clausure d’après C. – l) cum comitatis D, cum comitantes a. – m) Note : la salmata est de cinq sacs D, a. – n) coopertoris C. – o) bocellis D, a. – p) II (sic cod.) halecum C. – q) duobus (sic cod.) C. – r) bp, réclame de cahier : salciis. – s) salsatis C, a, salsis D. – t) nobiles et communitates C, nobiles, comitantes D, a. – u) comitantes D, a. – v) quatuor, tres (sic cod.) C. – w) comitantes D, a. – x) helemosinæ D, a. – y) Item quod pro invasione…bonorum morl. omis C. – z) tamen B. – aa) solemne (sic cod.) C. – bb) personaliter D, a. – cc) veniet C. – dd) contento D. – ee) Perquirio D, a. – ff) Corr. predicta d’après C, D, a. – gg) nudi D, nudis a. – hh) fuerit C. – ii) hoc C. – jj) incurrere C. – kk) contenta C, D, a. – ll) comitantes D, a. – mm) ad ipsam Ramundo Arnaldi de Bearnio, nobilibus, commitantibus et eorum complicibus D, a. – nn) Corr. perlibere, pro libertate C, mot omis D. – oo) retenta tamen nobis potestate D, a.

Et de hiis omnibus et singulis requirimus vos magistrum R(amundum) de Caborbize^a), et Vitalem de Villa, notarios, quod faciant et dent nobis unum, duo seu plura instrumenta. Actum et requisitum per dictum dominum episcopum in ecclesia Adurensi, anno et die quibus supra^b), testibus presen-/f. 110v/-tibus venerabilibus et discretis viris dominis, abbate^c) Sancti Johannis de Castera¹¹, Premonstratensis ordinis ; fratre P(etro) de Sancto Aunizio, monacho et operario monasterii Beate Quiterie de Manso ; fratre Johanne de Malo Artico, ordinis fratrum Minorum ; dominis Bello de Betonis, Willelmo de Bresquidivo, canonicis in ecclesia Adurensi ; Vitale de Coyariis, presbitero ; Oddo˓ne˒^d) de Loberia, R(amundo) de Cadelhono, de Bascor^e) ; Vitale d’Estreme^f), R(amundo) Donati de Malartico, de Rupe Forti ; Guilhermo Ayquelino^g), Arnaldo Guilhermi Guidonis, de Lebreto ; P(etro) de^h) Seguin, de Sancto Genio ; Johanne Blanc, de Villa Nova ; B(ernardo) Pomadeⁱ⁾, de Perquerio^j) ; Arnaldo Willelmi de Lapede^k), de Caseriis ; B(ernardo) deu Noguer, de Renuno^l) ; B(ernardo)^m) Arros, de Granata ; Willelmo Arnaldi de Farga, de Donazetoⁿ⁾ ; Arnaldo deu Cairono, de Mugronio ; R(amundo) Guilhermo de Campo Grandi, de Fageto ; P(etro) de Busseto^o), de Genua^p) ; Arnaldo Willelmi de Luco Malo, de Sancto Laborio^q) ; Martino de Basiis^r), de Castro Novo ; Fortanerio de Fabro, de Pendulo ; P(etro) de Farga, de Samadeto ; Arnaldo deu Borc^s), Auger de Ferris^t), de Adura ; R(amundo) B(ernardo)^u) de Regina, de Manso, consulibus et capellanis dictorum locorum ; et me R(amundo) de Caborbiza^v), publico ducatus Aquitanie notario, qui premissis interfui, et de premissis presens instrumentum retinui, et in publicam formam redegi ad instantiam et requisitio-/f. 111/-nem^w) predicti domini episcopi, signoque meo consueto signavi, una cum signo magistri Vitalis de Villa, publici notarii infrascripti, regnante^x) domino Philippo, rege Francorum ; domino Edduardo^y), rege Anglie, duce Aquitanie ; dicto domino G(arsia), Adurensi episcopo existente. Et ego Vitalis de Villa, publicus in toto ducatu Aquitanie notarius predictis omnibus et singulis, dum legerentur, die et loco suprascriptis, cum prenominatis notario et testibus, presens interfui et huic presenti instrumento scripto per manum magistri R(amundi) de Caborbize^z), notarii suprascripti, me subscripsi et signum meum consuetum in eodem apposui vocatus, rogatus et requisitus.

a) Caborbiza D, a. – b) expedire, etc. Actum anno et die quibus supra, puis la liste des témoins est omise, C. – c) Sansanerio abbate D. – d) Oddoardo D, a. – e) Bascos D. – f) Estrema D, a. – g) Ayquilino D, Ayquilenio a. – h) de omis D, a. – i) de Pomados D, Pamedo a. – j) Perquirio D, a. – k) Lapide a. – l) Bertrando deus Noguers, de Renugno D, Bertrando deu Noguer, de Renugno a. – m) Bertrando D, a. – n) Doazeto D, Doazito a. – o) Basseto D, a. – p) Genoa D. – q) Loborio D, Liborio a. – r) Barris D, Bariis a. – s) Gorc a. – t) Augerio de Ferrio D, a. – u) Bertrandi D, Bertrando a. – v) Caborbisa D, a. – w) et requisitionem omis D. – x) regnante … existente transcrit C. – y) Eduuardo C, Edwardo D, a. – z) Caborbisa D, a. /f. 111v/

(32) 1289, 10 juin. – Paréage entre Édouard I^er, roi d’Angleterre et duc d’Aquitaine et l’évêque, le chapitre et le couvent de Sainte Quitterie d’Aire, pour Aire et le Mas-d’Aire.

A1. Original perdu. – B1. Copie de A, Livre rouge. – C1. Copie partielle de B1 par Estiennot, BnF, ms. lat. 12771, 418. – D1. Copie de B1 (avec provenance, mais sans foliotation), Larcher, 21, 340-343 (n^o 249), sous la date erronée de 1290.
a1. Éd. de D1, Monlezun 1849, 6, 381-384 (sous la date erronée de 1290).
A2. original perdu. – B2. Enrôlement de A2, TNA, C61/17 mbr 12.
a2. éd. De B2, RG, 2, 319-321 (n^o 1042) : Pro rege et episcopo Adurensi, de ville Sancte Quiterie.
Cité : Degert 1908, 82-83 ; Gouron 1935, n^o 174.
Régularisations orthographiques des copies modernes :
– certioratus (D1, a1) pour cercioratus ; – commoditas, commodum (C1, D1, a1) pour comoditas, comodum ; – communis (C1, D1, a1) pour comunis ; – defensio (C1), defffensio (D1, a1) pour defentio ; – deffendere (C1, D1) pour defendere ; – Eduardus (C1), Edwardus (D1, a1) pour Eduuardus ; – eleemosina (D1, a1) pour helemosina ; – Hibernia (C1, D1, a1) pour Hybernia ; – imo (C1, D1, a1) pour ymo ; – nihilum (C1, D1, a1) pour nichilum ; – ressortum (D1, a1) pour resortum ; – totius (C1, D1, a1) pour tocius ; – vacans (D1, a1) pour vaccans.
Divergences orthographiques de B2-a2 par rapport à B1 : – commoditas (a2) pour comoditas ; – commodum (a2) pour comodum ; – communis (a2) pour comunis ; – constitucio (a2) pour constitutio ; – creacio (a2) pour creatio ; – defectus (a2) pour deffectus ; – defendere (a2) pour deffendere ; – defensio (a2) pour defentio ; – donacio (a2) pour donatio ; – eciam (a2) pour etiam ; – immo (a2) pour ymo ; – licencia (a2) pour licentia ; – perticencia (a2) pour pertinentia ; – proveniences (a2) pour provenientes ; – renunciare (a2) pour renuntiare ; – restitucio (a2) pour restitutio ; – vacans (a2) pour vaccans.
Sauf mention contraire a2 semblable à B2.
Mots soulignés : omis par D1, a1.

Eduuardus¹², Dei gratia rex Anglie, dominus Hybernie et dux Aquitanie et P(etrus), eadem gratia episcopus Adurensis et capitulum ejusdem loci ac conventus monasterii Sancte Quiterie, universis ad quos presentes littere pervenerint, salutem. Noveritis quod cum villa nostri episcopi, [et capituli]^a) et conventus predictorum de Manso Sancte Quiterie cum pertinentiis suis sita sit in medio nationis perverse ⁂, et per nos habitantibus in dicto loco super pace et tranquillitate ejusdem loci comode occurri non posset^b), nec nos jura et juridictiones que et quas ibi habemus a diversis hominibus^c) possemus defendere, ymo, defentionis deffectu, villa predicta quasi ad nichilum sit conversa, et nuper igne et incendio per malignos homines in pulverem redacta, una cum monasterio supradicto, supplicavimus humiliter domino regi et duci predicto, pensantes utilitatem et tranquillitatem nostram^d), hominum dicte ville et tocius terre circumvicine, ut de concencione^e) concessione^f) nostra vellet habere et recipere que sequuntur : videlicet medietate˓m˒ alte et basse juridictionis dicte ville et pertinentiarum ejus, reddituum redituum et proventuum^g) bastidarum et etiam molendinorum, furnorum, mercatorum et nundinarum, ac aliorum que {que} de novo fient vel per sollicitudinem a-/f. 112/-liquam poterunt^h) de cetero evenire in villa et pertinentiis antedictis, •\|Les fiefs réservés par l’évesque.|/ ita tamen quod premissa fiant ad comunes expensas, salvis et retentis nobis censibus, feudis et redditibus quos nunc habemus et habere debemus in villa et pertinentiis antedictis. Si tamen bastideⁱ⁾ ad comunes expensas contingat fieri, ut dictum est, in pertinentiis memoratis, dictus dominus rex et dux haberet medietatem omnium reddituum infra bastidam eandem, et medietatem alte et basse jurisdictionis intus et extra, et medietatem omnium incurramentorum^j) et aliarum comoditatum provenientium ratione juridictionis alte et basse in villa, pertinentiis et bastidis predictis, et quod domum nostram lapideam cum solo et pertinentiis suis quam construximus, non est diu^k) ingressu^l) ville predicte ex parte Ladorri^m)13 reciperet de dono nostri, episcopi supradicti, ut sic nos dictum monasterium, villam et homines nostros ville predicte et pertinentiarum possetⁿ⁾ facilius defendere ab incursibus malignorum. Cui supplicationi nos, rex et dux predictus, ex causis superius expressatis, prestitimus nostrum assensum^o). Nosque episcopus, capitulum et conventus superius nominati, de jure et comodo nostro et dicti monasterii cerciorati, ex causis eisdem, predicta omnia et singula ad plenum cum eorum juribus et perti-/f. 112v/-nentiis, pro nobis et successoribus nostris, dicto domino regi et duci et heredibus suis perpetuo concedimus et donamus, censibus et aliis rebus superius nobis retentis solum exceptis ; •\|Les bayles du roy et seigneur évesque.|/ ita tamen quod in dicta villa et pertinentiis ac bastidis inibi faciendis sint duo bajuli, unus pro dicto domino rege et duce, et alius pro nobis, episcopo memorato, qui ambo in principio sue creationis jurabunt se habere fideliter in officio ballivie, et justiciam facere cuilibet conquerenti, et omnia et singula in presentibus contenta firmiter et inviolabiliter observare. Et uterque bajulus juravit^p) quod de omnibus que provenient ratione vel occasione dicte juridictionis alte et basse, sibi invicem fideliter respondebunt, et quicquid fieret^q) per eorum aliquem, amborum nomine^r) reputabitur esse factum. Servientes etiam ponentur communiter per eosdem, et clamores sive edicta fient^s) communiter tam ex parte domini regis quam ex parte nostri, episcopi memorati ; clavesque portarum ville aut bastidarum predictarum tenebuntur aut custodiende aliqui^t) committentur per ambos bajulos antedictos. Et^u) quod jurisdictio familie et servitorum nostrorum, episcopi et conventus predictorum, necnon capellani dicte ecclesie Sancte Quiterie, qui sunt et qui erunt ad mensam et robas nostras, tantummodo pertineat ad nos, episcopum antedictum, et juridictio servitorum et familie dicti domini regis et ducis, senescalli sui et bajuli dicte ville et pertinentiarum, ad ipsos firmiter^v) in solidum pertinere noscatur. Que /f. 113/ omnia et singula supradicta volumus imperpetuum firmitatem^w) habere, renuntiantes specialiter excepcioni restitutionis in integrum et omni juri scripto vel non scripto, privilegio habito vel habendo, constitutioni et statuto, et omnibus aliis et singulis per que vel per quod contra premissa vel aliquod premissorum venire possemus in toto vel in parte. Et nos, predictus rex et dux, salvato nobis resorto in omnibus supradictis, pro nobis et heredibus nostris prefatam donationem et concessionem attemptantes^x), prout superius est expressum, volumus et concedimus, pro nobis et heredibus nostris, prefatis episcopo et conventui, quod nos seu ministri nostri bona dictorum episcopi et conventus, vaccante dicto monasterio, occasione regalium vel alias, occasione quacumque frivola, ad manum nostram non ponemus ; ⁂ ymo predictos episcopum, conventum, monachos, capellanum et alios ministros ejusdem monasterii et bona eorum deffendemus, nullam eis vel rebus suis molestiam inferendo ; et nullo tempore licentiam dabimus edificandi seu construendi domum religiosam vel aliud oratorium in dictis villa, bastida et earum pertinentiis, sine speciali licentia predictorum episcopi et conventus et successorum eorum, et quod etiam expensis^y) nostris propriis a sede apostolica super premissis omnibus confirmationem pro posse procuravimus^z) obtinere. Et quia^aa) videmus et cognoscimus paupertatem dicti monasterii, considerantes /f. 113v/ etiam donum nobis factum per ipsum episcopum Adurensem de domo sua predicta, ultra aliam summam mille trescentarum libr. burdegalensis monete per nos concessam pro helemosina ad refectionem monasterii supradicti, eidem episcopo de nostra gracia speciali damus quingentas libr. morl., convertendas in emptionem reddituum vel alias meliorationes ecclesiarum suarum, quas nos, dictus episcopus, recognoscimus recepisse in pecunia numerata et in utilitatem ecclesie nostre et dicti monasterii convertisse, promittentes pro nobis et successoribus nostris dicto domino regi et duci et heredibus suis quod, si donatio premissorum modo aliquo revocari contingeret, quod sibi vel heredibus suis dictas quingentas libr. morl. restitueremus complete ; et de hiis tenendis et complendis obligamus eidem domino regi et heredibus suis omnia bona nostra mobilia et inmobilia ecclesie nostre et monasterii supradicti…. Que omnia et singula supradicta nos, dictus rex et dux, pro nobis et heredibus nostris, et nos, episcopus, capitulum et conventus predicti, approbamus, facimus, concedimus et promittimus inviolabiliter observare. In quorum testimonium et securitatem sigilla nostra inpendenti presentibus duximus apponenda. Datum apud Condat prope Leyburnam^bb), decimo die Junii^cc), anno regni nostri decimo septimo^dd). Actum anno et die quibus supra.

a) Suppléé d’après a2. – b) possit D1, a1. – c) perversis mg ajout D1, diversis persecutoribus et perversis hominibus a2. – d) pensatis utilitate et tranquillitate nostra et a2. – e) contentione C1. – f) Seulement : ut de concessione D1, a1, a2. – g) etc., la transcription reprend à et quod domum C1. – h) possent D1, a1. – i) bastidas D1, a1, bastidam a2. – j) Corr. incurrimentorum d’après a2. – k) non diu est omis C1. – l) Corr. in ingressu d’après C1, D1, a1, a2. – m) Ladori a2. – n) possit D1, a1, posset B2, corr. possemus a2. – o) consensum, etc. la transcription reprend à Datum apud Condat C1. – p) Corr. jurabit d’après D1, a1, a2. – q) fiet a2. – r) in nomine D1. – s) fiant D1, a1. – t) alias D1, alia a1, mot inutile non donné par a2. – u) mg : profil grotesque jusqu’à et juridictio. – v) Corr. similiter d’après a2. – w) in perpetuum fidem D1, a1. –x) Corr. acceptantes d’après D1, a1, a2. – y) in expensis a2. – z) Corr. procurabimus d’après D1, a1, a2. – aa) quod D1, a1. – bb) Liburnam C1. – cc) Fin de a2. – dd) Fin de C1.

/f. 114/

(33). – 1329 n. s., 8 janvier. – Ordonnance de l’évêque d’Aire pour Pierre de Buros, feudataire, habitant de Renung.

Ordinatio facta cum Petro de Buros, feudatorio episcopi Adurensis.

Noverint universo quod cum G(arsias), Dei miseratione Adurensis episcopus, diceremus et proponeremus quod Petrus de Buros, feudotarius noster, parrochianus d’Arrenunh, non poterat vendere, dare seu etiam alienare arbores seu nemo^a) in feudum nostrum quod tenet a nobis in ecclesia nostra Adurensi existentia, nec aliquid de dicto feudo vendere seu etiam alienare, et quod venditio et distractio nemoris et arborum dicti feudi ad nos solum et successorum nostrorum^b) pertinebat, dicto Petro asserente et dicente quod dictum feudum tenebat a nobis et ab ecclesia Adurensi ad deverium annuum X sol. bonorum morl. et unius capreoli in munitatione^c) domini episcopi Adurensis, nobis supplicante dicto Petro quod super premissis faceremus inquiri veritatem, et quod per inquisitionem inveniremur de premissis, observaremus et faceremus perpetue observare, nos igitur ejus supplicationibus inclinati, nolentes alicui deficere in justicia sed cuicumque petenti justiciam facere cupientes, super premissis inquisivimus et perquiri fecimus diligenter veritatem, nostro Adurensi capitulo convocato et consentiente, et quia invenimus tam per testes quam alias dictum Petrum tenere dictum feudum cum suis pertinentiis a nobis et /f. 114v/ nostra ecclesia Adurensi et tenuisse diu ad deverium annuum ⁂ X sol. morl. in festo quolibet nativitatis beati Johannis Baptiste solvendorum, et unius capreoli in mutatione cujuslibet episcopi Adurensis, sine alio deverio quocumque, exceptis deveriis in quibus feudotarius tenetur suo domino juxta consuetudinem patrie, quare communicato consilio etiam nostro capitulo predicto Adurensi, et de consensu ejusdem, declaramus et pronuntiamus, de voluntate etiam dicti Petri feudotarii predicti, quod amodo et imperpetuum teneat et possideat pro se et heredibus suis dictum feudum ad deverium annuum X sol. bonorum morl. et unius capreoli sicut superius est expressum, et nemore, erbagio et troncagio ipse et heredes sui suam possit omnimodam facere voluntatem, nec tamen de proprietate feudi antedicti possint in nostri et ecclesie Adurensis prejuditium alienare ex venditione vel alias quoquomodo, et in testimonium premissorum presentes litteras fieri fecimus et sigillorum nostri episcopi et capituli apentione muniri. Datum Adura die veneris post festum Epiphanie Domini, anno ejusdem M^oCCC^oXXVIII.

a) Corr. nemus ou nemora. – b) Corr. successores nostros. – c) Corr. mutatione.

/f. 115/

(34). – 1141. – Transaction entre l’évêque d’Aire et l’abbé de Saint-Sever après la fondation de la ville de Mont-de-Marsan¹⁴.

A. Original perdu. – B. Copie de A, Livre rouge. – C. Copie de B par un correspondant de Baluze suivie d’une annotation de Baluze, BnF, Baluze, 7, f. 69-70 : “Extrait de l’ancien carthulaire de l’évêché d’Aire vulgairement appellé Livre rouge, Populatio Montis-Martiani et aedificatio oppidi ejusdem loci.” – D. Copie de B par Estiennot, BnF, ms. lat. 12771, 418-419 : Fundatio seu populatio villæ Montis Marsani seu Marciani in capite Wasconiæ, facta a Petro comite Bigorræ et vicecomite de Marsano, anno MXCI, ex cartulario domini episcopi Adurensis. – E. Copie de B par Du Buisson, Historiae monasterii S. Severi libri X, Arch. mun. de Saint-Sever, GG 28, 54-55 : Charta hujus prædictæ compositionis et concordiæ inter abbatem S. Severi et episcopum Adurensem, refertur in libro rubeo episcopatus Adurensis… Charta….ex libro rubeo Adurensi extractam subjicio cujus alia dupla vidi paucis mutatis et paulo diversa. – F. Copie de B, Larcher, 20, 25-27 (n^o 13) : “Fondation du Mont de Marsan.”
N B. Avant même les copies C, D, E (qui se placent dans le même temps), l’acte a été analysé en détail d’après le Livre rouge de l’Évesché d’Ayre, Marca 1640, 818-819. 
a. Éd. de E, 1876, 211-213. – b. éd. Pon & Cabanot 2010, 326-330.

\|Populatio Montis Marciani et edifficatio ejusdem^a).|/

a) bt.

(34^/1) •\|Ponatur hoc…|/

Sciant tam presentes quam posteri^a) quod^b) cum Petrus¹⁵, comes Bigorre et vicecomes de Marsano, filius Lupi Anerii¹⁶, voluit edificare ca˓s˒tellum^c) de Monte, tunc venit primitus ad parrochianos^d) Sancti Genesii et Sancti Petri maxime ad pharnascenses^e)17 et ad alios qui erant in predictis parrochiis, et indicavit eis quod volebat construere castellum, rogans eos ut ipsi essent in principio edificii et defenderent castellum, et ipse daret eis libertatem et omnibus illis qui ibi habitare voluerint, et haberet eos semper pro amicis. Ipsi autem responderunt quod dominum habebant secundum Deum^f) abbatem Sancti Severi^g), et nolebant se alibi transferre sine permissione abbatis Sancti Severi^h).

a) futuri F. –b) anno Domini millesimo centesimo trigesimo tertio ajouté par E, a, comme ne provenant pas de B, et en note : et aliter in aliis duplis, etc. ; 1141 F. – c) capellam F. – d) parochianos C. – e) pharnassenses C. – f) Corr. dominum ; quod dominum habebant scilicet C ; quod dominum habebant servi domini (sic cod.) D ; quod dominum habebant secundum E, a, b. – g), h) Severii F.

(34^/2) Ideo venit predictus comes et vicecomes de Marsano ad abbatem Sancti Severi^a) R(amundum)^b) Sancium¹⁸ rogans eum ut daret licentiam parrochianis^c) Sancti Genesii ut ipsi essent in suo castro, eo quod castrum erat infra terminos parrochie^d) Sancti Petri, et haberet ibi ecclesiam et domum liberam, et illam potestatem haberet super parrochianos^e) intus, sicuti^f) habebat foris.

a) Severii D. – b) reverendum (sic. cod.) C, R. D, Raymundum E, F, a, b. – c) parochianis C. – d) parochiæ C. – e) parochianos C, super parrochianos omis F. – f) sicut F.

(34^/3) Abbas respondit ei quod amitteret^a) multum, si homines illi dimitterent domos suas que erant in sacrato^b) Sancti Petri, quod^c) unusquisque annuatim dabat ei, pro domo sua, VI den. Insuper habebat ibi^d) justiciam^e) et multa alia bona. Ad ultimum, abbas, cum voluntate parrochianorum^f), ei concessit et quod intrarent castellum, sal-/f. 115v/-vo jure dominii sui ; et de hominibus Sancti Genesii, qui erant de alodio suo^g), quod volebat eos retinere intus sicuti sui erant foris. Predictus comes et vicecomes dedit ei libertatem illam quam petebat, ut haberet ecclesiam et domum liberam absque aliquo sensu^h). Insuper addidit quod ipse nec aliquis de consanguinitate sua nec extraneus pro injuriis abbatis Sancti Severi, nec pro burgensibus ejusdemⁱ⁾ loci sit ausus auferre^j) bona domus, nisi teneat priorem fidejussorem manu propria ; et si forte homines Sancti Genesii intrarent castellum, eos haberet pro suis absque ulla defentione^k). Hoc factum sicut supradictum est, juravit presens comes abbati super altare Sancti Petri, et omnes homines qui erant in castello pro se et pro suis successoribus.

a) admitteret corr. amitteret b. – b) sacrario C, sacrato, mg castro E, castro, a, b. – c) quia D. – d) illic E, a. – e) justitiam D, E, F, a, b. – f) parochianorum C. – g) de allodio suo D, b, in allodio suo E, a. – h) Corr. censu, C, D, E, F, a. – i) eisdem b, avec corr. d’après a. – j) aufferre C. – k) defectione C, defensione D, F, deffensione E, a.

(34^/4) Quod factum valde displicuit Bono Homini¹⁹ episcopo et clericis Adurensibus, quia^a) dicebat^b) de^c) novis^d) edificationibus episcoporum debere esse capellas^e). Propter hanc al˓ter˒cationem multo tempore abbas et episcopus^f) guerram magnam habuerunt, et odium perfectum et inexorabile fuit inter eos, et placitaverunt coram episcopo^g) Auxiensi Guilhermo^h) et episcopis Vasconie, apud Par˓c˒heriumⁱ⁾ et in synodoⁱ⁾ apud Noguerol^k), et surrexerunt presbiteri falsi testes et accusaverunt abbatem in multis, et non crediderunt eis, quia non erat conveniens testimonium eorum.

a) quod F, qui E, a. – b) dicebant F. – c) in, note : in vel de E, a. – d) noviter C. – e) capellanias, note : seu capellas E, a. – f) abbas et episcopus multo tempore E, a. – g) archiepiscopo C ; episcopo, note : archiespicopo E, a. – h) Wilhelmo C, Villermo D, G. E, Willelmo F. – i) Parquerium seu Perquerium, note E, a ; Perquirum F. – j) sinodo D, F. – k) Nougarol D ; Noguaro, note : Noguerol E, a.

(34^/5) Post multum vero temporis, convenit inter eos de pace, deditque abbas episcopo et ecclesie Adurensi CXXX sol./f. 116/ morl. monete, pro stabilitate pacis perpetue et gurp˓i˒verunt^a) episcopus et clerici illius ecclesie abbati R(amund)o^b) Sancii et conventui Sancti Severi quicquit^c) in ecclesia illa conqueri poterant jure perpetuo et posteris eorum hanc pacem concesserunt ipse episcopus Bonus Homo, et Vitalis de Sancto Tremerio^d) archidiaconus^e) de Marsan^f), et Vitalis de Boeres^g)20, archidyachonus^h) de Theursaniⁱ⁾, et Petrus Bituriensis^j), et Garsias del Forn^k), sacrista, et Anerius, capellanus et ceteri omnes. Factum est autem^l) hoc, regnante Ludovico pio rege in Gallia, Willelmo^m) archiepiscopo viro illustri presidente in Auxia, Bono Hominiⁿ⁾ episcopo residente in Aturi^o), R(amundo)^p) Sancio abbate ministrante in ecclesia Sancti Severi^q), domino^r) nostro imperante per secula amen. Anno Domini MXC primo.

|Il y a erreur selon Mr de Marca : mettez MoXL M^oCXL primo²¹.|

a) gurp\i/uerunt C, gurpiverunt D, gurpuerunt E, F, a, b. – b) reverendo (sic cod.) C, Reymondo D, Raymondo E, F, Raymundo E, a, b. – c) quidquid E, a, quicquid F, quidquit b. – d) Fermerio C. – e) archidaonus b, corr. archidiaconus. – f) Martiano C, Marsano F. – g) Boueres C. – h) archidiaconus C, D, F, corr. archidiaconus b. De archidyachonus à Forn, passage omis E, a. – i) Theursano C, Corr. Theursano, Theursin D, Theursan b. –j) de Bituricensi C, Bituricensis D. – k) Foru b. – l) Mot omis E, a. – m) Guillermo D, De Willelmo à Auxia, passage omis E, a. – n) Corr. Bono Homine d’après C, D, E, F, a, b. – o) Aturri E, a, b. – p) reverendo (sic cod.) C, R. F. – q) Severii D. – r) De domino à amen, passage omis a.

/f. 116v/

(35). – 1275, 4 juillet. – Testament de Martin de la Loberie, archiprêtre de Mont-de-Marsan et official de la cour épiscopale d’Aire.

A. Original perdu. – B. Copie de A, Livre rouge. – C. Copie de B (sans indication de provenance), Larcher, 21, 250-252 (n^o199).
Nous n’avons par relevé le détail des régularisations orthographiques de C Guillelmus pour Guilhermus ; – platea pour placea ; – quidquid pour quicquit ; – tertia pour tercia.

Hec clausule que sequuntur continentur in testamento defuncti Martini de La Loverie, quondam archipresbiteri Montis Marciani et officialis Adurensis, cujus tenor testamenti sic incipit²².

In nomine Domini amen. Anno Domini M^oCC^oLXX^oV^o, ego Martinus de La Loberie²³ archipresbiter Montis Marciani, infirmus corpore, compos tamen mentis mee, testamentum meum facio in hunc modum. Et primo volo et mando quod de omnibus bonis meis fiant restitutiones omnibus querelantibus ad arbitrium gardiani de Montis^a) et lectoris et fratris Ramundi Guilhermi de Morgans, si presens fuerit. ⁋ Item lego domino episcopo M sol. et dimitto CXXX sol. quos michi debet. ⁋ Item territorium de Bausten, Sedacer Jusan^b)24, quod habeo et possideo, lego et assigno domino episcopo et capillano^c) Adurensibus, sub hac conditione quod ipsi statuant in ecclesia Adurensi unum sacerdotem qui cotidie celebret missam de mortuis pro anima mea et domini R(amundi)²⁵ quondam episcopi Adurensis, qui dicat populo cotidie : “Rogetis Dominum pro animabus domini R(amundi) quondam episcopi et Martini de La Loberie quondam officialis Adurensis.” Et volo et mando quod capellanus et fratres hospitalis quod vocatur domus Dei de Vico Fontis²⁶ apud Montem suppleant, nisi ego supplevero, illud quod deerit de C sol. morl., assignent in quam^d),/f. 117/ et suppleant in certis locis de terrotorio^e) de Ossan^f) ; et hoc dico quia^g) redditus et proventus territorii de Bausten non valent C sol. morl. nisi supplerentur ut predixi^h). Et lego hospitali predicto terram de Ossanⁱ⁾, cum omnibus juribus et pertinentiis suis, pro uno sacerdote qui cotidie celebret pro anima mea et benefactorum hospitalis missam de defunctis. Item lego hospitali predicto homines et terram de Meirons^j)27 ; et volo quod vendantur per executores testamenti et ponant˓ur˒ in aliis redditibus vel terris ad opus hospitalis. ⁋ Item lego predicto hospitali placeas que sunt juxta ipsum hospitale et domus que sunt inter domus A. de Na Sobrancenre^k) et domus ubi manet P(etrus) de Castet, et VII sol. feodales quos habeo in plantea que est inter dictum hospitale et domum de Lodoso. ⁋ Item lego dicto hospitali medietatem decime Sancti Aviti in qua habeo M sol. morl. ⁋ Item dono predictum hospitale Deo et beate Marie Virgini et pauperibus ville Montis et transeuntibus ad hospitandum et morandum, et submuto vel commuto^l) predictum hospitale cum juribus et pertinentiis suis domino ville Montis et majori decurie dicte ville²⁸. ⁋ Item omnes decimas quas habeo apud Mazeroles, apud Meurin, apud Bascor et apud Bausten, excepta tercia parte decime de Bausten quam lego fabrice ecclesie Sancte Marie Magdalene de Bausten quam lego fabrice ecclesie, lego domino episcopo Adurensi. ⁋ Executores hujus testamenti facio et constituo Arnaldum fratrem et Bernardum nepotem meum, et magistrum Guilhermum R(amundi)^m) de Miramonte, canonicum Vasatensem, et magistrum Petrum /f. 117v/ de Perquirio, et dominam Constanciam superioremⁿ⁾ ; consiliarios vero constituo gardianum et lectorem et fratrem R(amundum) Guilhermi de Morganis, ita quod quicquit dicti excequtores^o) de testamento hujus expediverint de consilio et de ˓con˒sensu dictorum fratrum totaliter exequantur^p). Volo tamen et mando quod quicquit A. de La Lobeirie^q), frater meus, gardianus et lector de Monte vel eorum alterum fecerint, roboris obtineant^r) firmitatem. Preter hec et que scripta sunt hic sunt quedam alia^s) legata que ego facio in quadam papiro^t) scripta que sciunt A. de La Loberie, frater meus, et frater Guilhermus Sp’bur^u), gardianus Montis, super quibus credatur eis. Istaque Dei volo et mando que robur habeant ratione ultimi testamenti, et si non valeret ratione testamenti, volo et mando quod robur stabilitatem habeant ratione et jure ultime voluntatis. Testes hujus testamenti vel ultime voluntatis sunt idem frater Guilhermus de Yspaneto, gardianus de Monte, et frater Guilhermus de Morganis, tunc custos Burdigalensis, frater Arnaldus de Quercu et frater Ramundus de Monte, et rogo dominam Constanciam quod sigillum suum apponi faciat huic testamento et dictus gardianus suum et frater R(amundus) Guilhermi custos Burdigalensis suum, in testimonium predictorum. Actum die jovis infra octavam apostolorum Petri et Pauli, anno Domini ut supra.

a) Corr. Monte d’après C. –. – b) Jussan C. – c) Corr. capitulo d’après C. – d) Corr. assignatorum d’après C. Réclame de cahier supplea˓n˒t. – e) Corr. territorio d’après C. – f) Corr. Ossen d’après C. – g) quod C. – h) dixi C. – i) Corr. Ossen d’après C. – j) Menos C. – k) Sobrancera C. – l) Corr. submitto vel committo d’après C. – m) Rogerii C. – n) Corr. superiorem minorissarum – o) executores C. – p) exequatur C. – q) Loberie C. – r) obtineat C. – s) sunt alia C. – t) papyro C. – u) Yspaneto C d’après liste des témoins.

/f. 118/

(36). – s. d. [c. 1332]. – Sentence arbitrale de l’évêque de Condom sur le contentieux entre l’évêque d’Aire et les religieux de Saint-Jean de La Castelle.

A. Original perdu. – B. copie de A, Livre rouge.

Compositio facta per dominum Ramundum²⁹, episcopum Condomiensem, inter G(arsias), episcopum Adurensem, et fratrem Vitalem, abbatem et conventum monasterii Sancti Johannis de Castela³⁰.

•\|Ponantur […]^a) usque ad finem.|/

(36^/1) Pronuntiamus et volumus quod pax et concordia sit inter dominum episcopum Adurensem et dominum abbatem Sancti Johannis de Castera alias dictum Gracie Dei, et inter familiares eorumdem, ita quod ad invicem malum non procurent sibi ipsis ad {invicem} et familiaribus, ymo vitent si possunt et vitare teneantur et rancores remittant si qui sunt orti ratione articulorum et causarum motarum super quibus pronuntiamus super invasione facta ut asseritur per dominum episcopum Adurensem et ejus partem contra ipsum in loco de Plano per canonicos et gentes domini abbatis, cum de istis ad plenum non constet, non interdimus pronunciare sed post plenam informationem cum consilio peritorum in posterum pronunciationem reservamus.

a) un mot illisible alibi ?

(36^/2)

Primo, ordinamus et pronuntiamus quod cum in loco de Dureforti sit fundata ecclesia et cimiterium factum ac fons baptismalis et infra limites parrochie ecclesie de Bezelhiis, quod in eisdem ecclesiis dominus episcopus Adurensis et successores sui jura episcopalia obtineant secundum quod in aliis ecclesiis sue dyocesis in quibus dominus abbas et conventus ejusdem jus patronatus habent, et quod idem dominus abbas et conventus jus patronatus obtineant perpetuo et eisdem prout in dicta ecclesia de Beseilhiis antea obtineant, et dicte ecclesie per unum rectorem per dominum episcopum Adurensem qui nunc est et pro tempore fuerit ad presen-/f. 118v/-tationem dicti domini abbatis, si ydoneus fuerit, instituendum in eisdem quocies eas vacare contigerit gubernentur, et quod in qualibet earum dominus episcopus qui nunc est et qui pro tempore fuerit habeat procurationem semel in anno quando eas ut juris est contigerit visitare, et dum subsidium levare contigerit vel concedi ecclesia de Bezeilhiis solvat prout consuevit et ecclesia de Dureforti XL sol. morl. ⁂

(36^/3)

Secundo, quod memoratus episcopus qui nunc est vel qui pro tempore fuerit recipiat annuati˓m˒ XX conquas bladi perpetuo in grangia de Laqui in^a) compositione olim facta inter bone memorie dominum Martinum, condam episcopum Adurensem, et abbatem et conventum predictos continentur. ⁋ Ita tamen quod si apparerent^b) infra annum a data presenti compositionis computanda quod capitulum Adurense probaret per instrumenta vel litteras autentiquas quod deberet habere VI conquas bladi quas antea recipiat de dictis XX conquis, ut idem domini abbas et conventus asserebant, quod idem dominus episcopus et ejus successores illis XIIII continentur.

a) Corr. sicut in. – b) Corr. appareret.

(36^/4)

Tertio, quod fiat unio de ecclesiis Sancti Sigismundi de Borderiis cum ecclesiis Sancti Johannis d’Andeissano et Sancti Remigii de Priano, seu declarentur unice^a) prout utilius fieri poterit pro monasterio antedicto. ⁋ Ita tamen quod si pro tempore appareret quod ecclesie Sancti Johannis et Sancti Remegii et alie possent honora^a) episcopalia subportare honoribus^b) rectoris earumdem comode subportant, quod pre-/f. 119/-fatus dominus episcopus qui nunc est vel pro tempore fuerit possit dictas ecclesias prout juris est dividere et separare, et quod solvant eidem domino episcopo pro subsidio illud quod actenus solvere consueverunt, et item fiat de ecclesiis Sancti Remegii de Malabato, Sancte Quiterie de Malheriis et Sancti Martini de Corroo pro procuratione et subsidio consuetis et quod similis fiat unio seu declaratio ecclesie de Credonio cum ecclesia Sancti Juliani in Juliaco, cum sit situata, ut asseruerunt dicte partes, infra parrochia dicte ecclesie Sancti Juliani et limites ejusdem.

a) Corr. unite. – b) Corr. honera (onera) episcopalia suportare ˓et˒ honeribus (oneribus) etc.

(36^/5)

Quarto, quod bona rectorum seu vicariorum descendentium ecclesiarum in quibus predictus dominus abbas et ejus conventus jus patronatus habent remaneant perpetuo penes abbatem et conventum.

(36^/6)

Quinto, quod licet dominus abbas presentaverit ad titulum ecclesie de Bezeilhiis tunc vacantem unum ad^a) canonicis, quod alium presentare valeat ad dictam ecclesiam de Bezeilhiis et novam ecclesiam de Dureforte seu possit sine interdicto sui juris patronatus in presenti vacatione et ratione eundem dominus episcopus eundem ydoneus fuerit instituere teneatur.

a) Corr. ex.

(36^/7)

Sexto, quod sigillentur littere instrumenta limitationis ecclesiarum de Bezelliis et de Baisseno per dominum episcopum supradictum sine emolumento et exactione quacumque. /f. 119v/

(36^/8)

Septimo, quod idem dominus episcopus dominum abbatem predictum et singulariter personas et conventus ejusdem absolvat ad cautelam et absolutos teneatur ab omnibus sentenciis et singulis excommunicationum, suspentionum et interdicti seu interdictorum relaxationem latis contra ipsum et alterum eorumdem et conventum concedat^a) absque exactione ne quocumque emolumento de summis generaliter latis, generalem absolutionem concedendo et nominatim, etiam absolvendo petita prout decet humiliter absolutione.

a) Corr. latis contra ipsum et alterum eorumdem et conventum et hanc relaxationem concedat ?

(36^/9)

Octavo, quod domini abbas et conventus fructus et proventus ejusdam territorii inter parrochiam de Baissen et parrochiam de Bezeilhiis situati perceptos et collectos anni presenti per eosdem, eidem domino episcopo restituere teneantur. Ita tamen quod illico facta restitutione predicta, donationem commissam de medietate territorio antedicti et fructuum et proventuum ejusdem dare teneantur.

(36^/9)

Nono, quod omnes cause et singule sive lites usque nunc inchoate inter partes predictas et que inchoiri poterant seu moveri usque ad diem hodiernam inter partes easdem quoquomodo seu ex quacumque causa vel occasione premissorum sopite sint et finite omnino, ita quod neutra parcium predictum de hiis que habuerunt ad invicem expedire seu habere actenus potuerunt moveat contra alteram seu movere valeat aliquam /f. 120/ questionem nec dumtaxat super judicato seu judicatis si que sint inter partes memoratas vel super invasionibus factis ut asseritur per partem domini episcopi supradicti contra ipsum et familiares eisdem per gentes domini abbatis predicti.

(36^/11)

Decimo, quod dictus dominus episcopus deinceps nichil petere valeat ratione seu causa premissorum nisi prout concordatum est inter partes predictas vel ratione judicatorum vel contentorum in articulis supradictis, sed quod amodo ut in perpetuum sit pax, amor et dilectio inter partes predictas et gentes familiares eorumdem.

•\|Hic deficiunt due copie instrumentorum et unum memoriale.|

/f. 120v/

(37). – 1349-1350. – Rappel des droits dus à l’évêque d’Aire par les prêtres en contrepartie de l’autorisation qui leur a été donnée de tester.

A. Original perdu. – B. copie de A, Livre rouge. – C. Copie partielle de B (sans indication de provenance), Larcher, 21, 438 (n^o 297) : passages soulignés.

Notum sit omnibus istam paginam legentibus quod tempore bone memorie domini Dalphini³¹ Adurensis episcopi fuit archipresbiteris et rectoribus parrochialium ecclesiarum dyocesis Adurensis in dicta summa octuaginta florenorum antiquorum valentium triginta libr. bonorum morl. solvendorum annuatim per eosdem in festo beati Luchi evangeliste episcopo Adurensi qui est pro tempore per testamentum et testandi licentia data eisdem quorum occasione fuit imposita cuilibet archipresbiteratui infrascripto summa cuilibet inferius annexa ut sequitur, videlicet :

archipresbitero Teursani et rectoribus creatis illius archipresbiteratus : XII florenos valentes XC sol. morl. ;

archipresbitero Silosse et rectoribus sui archipresbiteratus : XV florenos valentes CXII sol. morl. ;

archipresbitero Montis Marsani et rectoribus sui archipresbiteratus : XII florenos valentes XC sol. morl. ;

archipresbitero de Rupe Forti et rectoribus sui archipresbiteratus : XVII florenos valentes CXXVII sol. VI den. morl. ;

archipresbitero de Plano et rectoribus sui archipresbiteratus : XV florenos valentes CXII sol. VI den. morl. ;

archipresbitero Mali Leonis et rectoribus sui archipresbiteratus : XII florenos valentes XC sol. morl. 

Officialis Adurensis, archipresbitero de Teursano vel ejus locumtenenti, necnon et singulis universis parrochialibus ecclesiarum ipsius archipresbiteratus rectoribus, salutem in Domino. Tenore presentium vos et vestrum quemlibet canonice et peremptorie monemus quatinus infra diem dominicam proximam post instans festum beati Luchi evangeliste solvatis thesaurario reverendi in Christo patris et domini nostri domini nostri, domini Johannis B.^a)32, Dei gratia Adurensis episcopib), XII florenos antiquos auri valentes XC sol. bonorum morl. in quibus annuatim in dicto festo beati Luchi apostoli dicto domino episcopo tenemini pro rata seu quota vos contingente de majore summa octuagenti florenorum auri antiquorum valentium XXX libr. bonorum morl. edicta de tempore bone memorie domini Dalphini episcopi Adurensis.

|Il paroit de la taxe cy-dessus que les curés du diocèse d’Aire ayant été taxés quatre-vingt florins pour la faculté de tester, lesquels quatre-vingt florins sont évalués trente livres morlanes, qui font quatre-vingt six livres tournoises, le florin doit valoir vingt-deux sols dix deniers.|

a) Bernardi C. – b) Dato por tempore bonæ memoriæ Dalphini, episcopi Adurensis ajout C.

/f.121 <LXXXV>

(38). – 1331 n. s., 23 avril. – Concession par Garsie, évêque d’Aire, aux religieux de Pontaut, du patronage de l’église Saint-Pierre de Mant avec les dîmes ou revenus en provenant.

A. Original perdu. – B. copie de A, Livre rouge. – C. Copie de B de “Universis” jusqu’à “teneatur” par Estiennot, BnF, ms. lat. 12773, 274.
Régularisation orthographique de C non notée en détail : dioecesis pour dyocesis.

•\|Ponuntur hec in alio libro.|/

Universis³³ Christi fidelibus presentibus et futuris, Garsias, miseratione divina Adurensis et Sancte Quiterie episcopus, salutem, et habere perpetuam memoriam rei geste. Grata caritatis et divinorum obsequia nobis predecessoribus nostris et progenitoribus per religiosos viros abbatem et conventum monasterii Pontis Alti Cisterciensis ordinis, Adurensis dyocesis, gratantes gratanter impensa et que continue inpenduntur nos inducunt ut eos merito speciali gratia prosequamur, eapropter parrochialem ecclesiam Sancti Petri de Mant, nostre Adurensis dyocesis, archipresbiteratus nunc Sylocensis, cum omnibus juribus, exitibus et proventibus tam in decimis antiquis et novis quam quibuscumque aliis rebus omnibus et singulis ad dictam ecclesiam de Mant pertinentibus dicto monasterio Pontis Alti •\|L’évesque d’Aire donne le novelin à l’abbé et couvent de Pontault.|/, de assensu expresso nostri capituli Adurensis, pleno jure et perpetuo annectimus et unimus, salvis nobis et successoribus nostris futuris Adurensibus episcopis omnibus singulis juribus in eadem, conscedentes^a) eisdem abbati et conventui prefati monasterii Pontis Alti et eorum successoribus deinseps quociens^b) ipsam ecclesiam de Mant vacare contigerit^c), secularem personam infra tempus a jure statutum ad dictam ecclesiam presentare teneantur, qui a nobis et successoribus nostris futuris Adurensibus episcopis curam et regimen animarum parrochianorum ipsius ecclesie et omnes minores et sacros ordines, si promotus non fuerit infra tempus a jure statutum, vel alio de licentia nostra recipere et de cura et regimine animarum per nos sibi commissis^d) nobis et successoribus futuris Adurensibus nostris respondere teneatur^e), mandata nostra nostrasque sententias, et officialis et successorum nostrorum Adurensium episcoporum ac ministrorum nostrorum inviolabiliter observare teneatur et ad synodum veniat quando eas contigit celebrare ; de redditibus vero et exitibus et obventionibus dicte ecclesie presbiter in eadem constitutus per manum et ad cognitionem abbatis et conventus Pontis Alti predictorum qui nunc sunt vel pro tempore fuerint sustentationem recipiat congruentem ; ratione vero et nomine decime dicte parrochie de Mant, arceutum ⁂ consuetum et pro quarta /f. 121v/ ⁂ ejusdem decime, XII conquas bladi ad mensuram vendibilem loci Saltus, videlicet duas frumenti, V avene et V milii, a predictis abbate et conventu vel eorum certo nuntio infra octavum feste beati Martini yemalis nobis vel nostro certo mandato volumus ut annuatim integraliter persolvantur, et pro taliis dicte ecclesie de Mant, dum communiter aliis ecclesiis dicte dyocesis imposite fuerint, dictus presbiter dicte ecclesie de Mant vel alius ˓ejus˒ nomine impositis terminis nobis et nostris successoribus aut nostris certis nuntiis solvere teneatur ; per premissa enim jus deveria rectoris qui nunc est dicte ecclesie, nec intendimus sicut possimus in aliquo quamdiu fuerit rector ejusdem ecclesie nec impediri. Nos vero G. Arnaldi abbas et conventus dicti monasterii Pontis Alti capitulo ecclesie Adurensis pro jure si quod eidem capitulo Adurensi in dictis ecclesia et decimis de Mant competebat seu competere poterat, decimas nostras quas habemus et habere debemus in territorio de Corneto tam antiquas quam novas que sunt nunc et erunt in futurum, pro nobis et successoribus nostris damus et concedimus perpetuo et de ipsis decimis per traditionem presentium litterarum ipsum capitulum investimus, et ut premissa perpetuam et majorem optineant^f) roboris firmitatem, nos episcopus et capitulum Adurense et nos abbas et conventus Pontis Alti presentes litteras duplicatas scribi fecimus et sigillorum nostrorum compensione communiri. Datum et actum XXIIII^a, die introitus mensis Aprilis anno Domini M^oCCC^oXXX^og) primo.

a) Corr. concedentes d’après C. – b) Corr. deinceps quoties d’après C. – c) contigerit vacare C. – d) commissarum C. – e) Fin de la transcription de C qui reprend aux dates de lieu et de temps. – f) Corr. obtineant. – g) vigesimo C.

/f.122 <LXXXVI>

(39). – 1306, mai. – Confirmation par Martin, évêque d’Aire, de l’élection d’un prieur de la commanderie du Sen, de l’ordre des Bethléemites.

A. Original perdu. – B. copie de A, Livre rouge. – C. Copie de B (39^/3) par Estiennot, BnF, ms. lat. 12773, 275-276.

(39^/1)|

Pateat universis presentes litteras inspecturis quod veniens ad nos M(artinum), gratia Dei Adurensis et Sancte Quiterie episcopum apud Planum, Petrus de Bono Vico presbiter, frater signum portans prioratus et hospitalis deu Sen ordinis Bethlemitani nostre diocesis, in festo Invencionis Sancte Crucis mensis Madii sub anno Domini M^oCCC^moVI^o, nomine suo et vice et nomine fratris Johannis de Savelde et fratris Assivi de La Mosede, fratrum dicti prioratus et signa portantium, nobis instanter et humiliter supplicavit quod cum vacante dicto prioratu deu Sen per mortem venerabilis et religiosi viri domini Petri de Monte Olivo bone memorie quondam prioris in ipso prioratu, corporeque ipsius ecclesiastice tradito sepulture, ipse et dicti fratres sibi et dicto prioratui de persona sufficienti et ydonea providere volentes hora et loco competentibus et ydoneis ad eligendum per eos ut moris est, assignatis vocatisque qui de jure aut approbata consuetudine per eos vocandi erant et vocari debebant, ne per diutinam vacacionem dictus prioratus et ipsi in spiritualibus et temporalibus dispendium pati possent, venerabilem et discretum virum magistrum Galhardum de Furno, clericum, virum providum, honestum, litteratum et legione^a) natum, in suum et dicti prioratus priorem concorditer ac secundum decretum et formam canonicam nominassent eligendo ac nominando elegissent quem ibidem presencialiter etiam presentabat, quod nos auctoritate ordinaria electionem per ipsum et dictos fratres de ipso magistro Galhardo canonice celebratam acceptare, approbare predicta auctoritate dignaremur ac etiam confirmare, et ad faciendam de viis omnibus et quod sic evenerint, idem Petrus de Bono Vico nomine quo supra coram nobis legi fecit per dilectum clericum nostrum Petrum de Media Carreria, nostrum archipresbiterum Marsani loco ˓suo˒ decreti ex dicta electione facti et procurationis sibi super hoc a dictis confratribus suis date, et consensus per magistrum Galhardum electioni de se facte prestiti, cui electioni iterato consentiit coram nobis, duo publica ut videbatur prima facie instrumenta, in quorum altero et dicte electionis decretum continente sigillum commune dictorum fratrum appendebat, et quandam procurationem sigillo communi dictorum fratrum ut assertur sigillatam, cujus procurationis et instrumentorum tenores proxime subsecuntur :

a) Corr. Legitimo matrimonio d’après C.

(39^/2) Reverendo patri in Christo domino Martino, Dei gratia episcopo Adurensi, frater Petrus de Bono Vico, presbyter, et frater Johannes de Saucade, et frater Assivus de Lancosses, fratres hospitalis d’Ossen Adurensis diocesis, signa portantes et conventum facientes salutem et debitam reverenciam cum honore. Noveritis quod vacante prioratu d’Ossen per mortem religiosi viri fratris Petri de Monte Olivo, quondam prioris dicti hospitalis, qui die lune in festo Sancti Marchi evangeliste proxime preterito ab hoc seculo migravit, ejus corpore tradito ecclesiastice sepulture, nos dicti fratres volentes dicto hospitali de priore providere ne in spiritualibus vel temporalibus dispendium pateretur, vocatis qui vocari debuerunt ad electionem futuri prioris celebrandam, die martis proxima post dictum festum in ecclesia seu cappella dicti hospitalis in unum congregati loco apto /f. 122v/ ydoneo et honesto, unusquisque nostrum divina repente gratia ut credimus firmiter inspiratus, nulla nominacione nulloque tractatu alio precedente seu interveniente, subito et repente in magistrum Galhardum de Furno clericum virum litteratum, honestum et de legitimo matrimonio natum direximus vota nostra, et cum omnes et singuli una voce et uno spiritu elegimus in priorem hospitalis deu Sen predicti, quare paternitati et dominacioni vestre humiliter supplicamus ut dictam electionem divino ˓spiritu˒ inspirante celebratam dignemini confirmare. In cujus rei testimonium sigillum nostrum commune presentibus litteris duximus apponendum. Datum in dicto hospitali d’Ossen die lune post festum apostolorum Philipi et Jacobi anno Domini M^oCCCVI^o.

(39^/3) Noverint universi et singuli presentes pariter et futuri quod vacante prioratu d’Ossen^a) Adurensis diocesis Bethlemitani ordinis post^b) mortem religiosi viri fratris Petri de Monte Olivo, quondam prioris dicti hospitalis, qui die lune in festo Sancti Marche evangeliste proxime preterito ab hoc seculo migravit, ejus corpore tradito ecclesiastice sepulture, nos frater Petrus de Bono Vico, presbyter, frater Johannes de Saucadeto^c) et frater Assivus de Masses^d), fratres dicti hospitalis d’Ossen^e) signa portantes et conventum facientes, vocatis qui debuerunt vocari ad electionem futuri prioris celebrandam die martis proxima post dictum festum, in ecclesia seu cappella^f) dicti hospitalis in unum congregati loco apto, ydoneo et honesto, unusquisque nostrum divina repente gratia ut credimus firmiter inspiratus, nulla nominacione nulloque tractatu alio precedente seu interveniente, subito et repente in magistrum Galhardum de Furno, clericum, virum providum, litteratum^g) et de legitimo matrimonio natum direximus vota nostra et eundem una voce ac uno spiritu elegimus in priorem predicti hospitalis d’Ossen^h), que electio fuit postmodum clero et populo divulgata. In cujus reyⁱ⁾ testimonium nos dicti fratres sigillum nostrum commune presenti publico instrumento ad nostram requisitionem facto per manum Arnaldi de Beranis, notarii publici de Labreto duximus apponendum, et ego predictus notarius publicus de Labreto predictis presens interfui et inde hoc feci publicum instrumentum ad requisitionem dictorum fratrum in testimonium premissorum. Testes ad hoc vocati et rogati fuerunt^j) dominus Ra(mundus)^k) Arnaldi de Mota, miles, Amanevus de Labreto, domicellus, Arnaldus Willelmi de Leone, Galliardus de Feugaas^l), domicelli, Augerius de Prinsaco. Actum fuit hoc in dicto hospitali predicta die martis anno Domini M^oCCC^oVI^o, Eduuardo duce Aquitanie, Martino episcopo Adurensi.

a) d’Eusen C. – b) per C. – c) Saucadet C. – d) Masced C. – e) d’Eussen C. – f) capella C. – g) timoratum (sic cod.) C. – h) d’Eussen C. – i) Corr. rei d’après C. – j) Testibus ad hoc vocatis et rogatis et noms des témoins à l’ablatif C. – k) Raymondo C. – l) Gallardo de Feugas C.

(39^/4) Noverint omnes et siguli hoc presens publicum instrumentum visuri et audituri quod cum per mortem religiosi viri domini Petri de Monte Olivo, quondam prioris hospitalis d’Ossen Betlemetani ordinis Adurensis diocesis, qui die lune in festo Sancti Marche evangeliste ab hoc seculo migravit, frater Petrus de Bono Vico, presbyter, frater Johannes de Saucade et frater Assivus de Lomases, fratres dicti hospitalis signa portantes et conventum facientes, dicto hospitali vaca˓n˒ti providere de priore die […]^a).|

a) La suite de l’acte manque.

/f. 123-123v/ [feuillet blanc] /f. 124/

(40). – 1501, 26 avril. – Création par Bernard, évêque d’Aire, d’un office de maître de psallette de l’église cathédrale.

IN NOMINE DOMINI AMEN. Noverint universi et singuli presentes pariter et futuri quod anno ab Incarnatione Domini M^oCCCCC primo, die vero vigesima sexta mensis Aprilis, in mei notarii publici et testium infrascriptorum presentia, existens et personaliter constitutus videlicet reverendus in Christo pater et dominus Bernardus³⁴ Dei et apostolice sedis gratia Adurensis et Sancte Quitherie episcopus, ad decorem domus Dei et divi cultus augmentum mentis aciem dirigens et considerans in ecclesia sua Adurensi divinum officium plerumque confuse et non cum ea qua decet attentione, consonantia et reverentia celebrari, ex quo et divinam majestatem offendi et populi inibi convenientis devotionem minui dubium non existit, volens pro debito pastoralis officii premissis obviare, et cultum suo tempore augere divinum, habito diligenti tractatu cum egregiis viris dominis Petro de Abbatia, archidyacono majori, Raymundo Arnaldo de Sancto Juliano, Arnaldo Guilhermo de Castro Veteri, Petro de Sancto Johanne, Johanne de Serris, Claudio Cottini et Johanne de Lana, canonicis in sua predicta ecclesia Adurensi, tam pro se quam pro aliis canonicis abscentibus et nomine tocius capituli, in domo sua episcopali Adurensi vocatis et capitulariter congregatis hora solita, capitulum suum facientibus et tenentibus, et de illorum consilio et expresso assensu per eosdem ad omnia et singula infrascripta coram me notario publico ac testibus infrascriptis prestito, officium precentorie cum qualifficationibus infrascriptis in dicta ecclesia perpetuo duraturum creavit, erexit, constituit et deputavit conferendum per eum aut ejus vicarium viro honesto in arte musice perito et experto qui actu presbiter sit aut saltem infra annum ad sacerdocium promoveri possit et teneatur, et canonicus aut prebendatus /f. 124v/ chori dicte ecclesie non existat ; et post provisionem in habitu honesto ad instar canonicorum incedat, quorum etiam privilegiis, inmunitatibus et prerogativis gaudebit dempta fructuum et distributionum ipsius ecclesie perceptione, et post eos in choro et in omnibus actibus ecclesiasticis, tam in ecclesia quam extra ecclesiam, primum locum obtinebit, omnesque prebendarios precedet ; voluit tamen dictus dominus episcopus, statuit et ordinavit quod precentor pro tempore in dicta ecclesia continue residere et dictis officiis diurnis pariter et nocturnis interesse, et curam chori tam circa divini officii ordinationem et concentum actualiter cantando quam circa personarum canonicorum et prebendariorum in locis suis sessionem, progressum et statum exercere, virgamque in manu sua in ecclesia, in choro et alibi, in actibus ecclesiasticis quibuscumque defferre et portare tenatur ; mandando etiam tam canonicis quam prebendariis diebus solempnibus et feriatis antiphonas, lectiones, responsoria, versus et alleluia, prout eidem precentori videbitur expedire, honore tamen canonicorum in mandando predicta servato, teneaturque idem precentor pro tempore duos pueros suis propriis sumptibus et expensis nutrire victumque ministrare et eos in cantu plano figurato sive organo et contrapuncto sufficienter erudire ad officii dicte ecclesie et servitium et decorem, quibus tamen pueris capitulum et canonici dicte ecclesie de indumentis tenebuntur providere ; continua autem preffati precentoris residencia ita moderata censeatur ut pro suis expediendis negociis per dies duos mense quolibet absque cujusquam licencia, cum licencia vero episcopi aut ejus vicarii et capituli per unum mensem et non ultra se valeat abscentare ; et si aliter quam premissum est se forte dictus precentor abscentaverit, precentoria hujusmodi sive officium precentorie absque ipsius precentoris alia vocatione et declaratione eo ipso de jure et de facto vaccare censeatur, et per episcopum aut ejus vicarium alteri juxta premissa qualificato libere conferri /f. 125/ possit et valeat ; contingente autem premisso aut alio quovismodo precentorie hujusmodi vaccatione, ne divinus cultus detrimentum patiatur, episcopus aut ejus vicarius intra unius mensis spatium a die note vaccationis ipsius precentorie computandum persone ut supra dictum est qualifficate conferre teneatur, quoquidem mense elapso potestas pleno jure illam persone similiter qualifficate conferendi pro illa vice dumtaxat ad capitulum prefatum devoluatur ; voluit insuper prefatus dominus episcopus quod precentor pro tempore de implendis et servandis omnibus et singulis supradictis sub forma per canonicos servari solita juramentum prestare teneatur, ut autem precentor sepedictus habeat unde decenter se sustentare et onera predicta supportare possit ; idem dominus episcopus ecclesiam parrochialem de Adura cum suis annexis et connexis juribusque et pertinenciis suis universis ad presens liberam et vaccantem per liberam cessionem et resignationem domini Bernardi Sarrade presbiteri illius ultimi rectoris et possessoris pacifici nuper in manibus prefati domini episcopi factam, et per eum admissam aut alias quovismodo vaccantem eidem precentorie de prefati capituli sui consilio expresso assensu tenore presentium perpetuo univit, annexavit et incorporavit, itaque liceat eidem precentori fructus, redditus, proventus, jura et emolumenta ejusdem ecclesie et annexarum suarum libere apprehendere et percipere ac in suos proprios usus convertere, proviso tamen quod ecclesia predicta et annexe hujusmodi propter hoc debitis non fraudentur obsequiis, sed ejus debite supportentur onera consueta ; de quibus omnibus et singulis premissis ibidem tam prefatus dominus episcopus quam etiam capitulum et canonici predicti pro se et suis in futurum successoribus petierunt et requisiverunt a me notario publico infrascripto duo aut plura instrumenta publica sigillis /f. 125v/ pontificali et capitulari predictis munita, consilio peritorum di˓s˒cerdenda, que concessi. Acta et concessa fuerunt hec capitulariter prout supra, loco et die predictis, presentibus ibidem venerabilibus et discretis viris dominis Petro de Beone, archipresbitero Montis Marssani, Bernardo de Balherio, rectore de Boga, Bertrando de Marca, clerico, et magistro Arnaldo de Nugarolio, notario Auxensis, Lascurrensis et Olorensis diocesum, testibus ad premissa vocatis et rogatis.

Bernardus episcopus Adurensis.

Et me, Arnaldo Guilhermo de Filhoto, clerico predicto Adurensis diocesis auctoritate apostolica notario publico, quia dicti officii precentorie creationi et constitutioni ecclesieque predicte unioni et annexationi concensusque prestationi ceterisque premissis omnibus et singulis dum sicut premittitur, agerentur et fierent una cum prenominatis testibus presens fui eaque sic fieri vidi et audivi, ideo presens publicum instrumentum manu propria, de mandato dicti domini mei episcopi scriptum et hic appositum retinui et in hanc publicam formam redegi signoque solito meo unacum pontificali et capitulari predictis sigillis hic apposui et signavi in fidem et testimonium premissorum^a).

a) Paragraphe décalé en pavé à droite de la reproduction du seing notarial de Filhot.
[À la suite de cet acte, deux sceaux ont été apposés en placard.]

Notes