Édition [9 à 11]

(9). – 1276. – Statuts du concile de Bourges.

Texte signalé par Estiennot (BnF, ms. lat. 12771, 417) comme faisant suite à (8) dans le Livre rouge.

(9^/1) Incipiunt constitutiones domini Symonis, tituli Sancte Cecilie presbiteri cardinalis apud ˓apostolicam˒ sedem legatus, quas fecit Bituris in consilio convocato ab eo, qui Symon factus fuit postea papa qui vocatus fuit Martinus ˓II˒IIus¹.

(9^/2)

Symon, miseratione divina tituli Sancte Cecilie presbiter cardinalis apostolice sedis legatus² ad futuram rei memoriam. Nuper in generali nostre legationis consilio per nos Bituris agregato, nonnulla pro defensione ecclesiastice libertatis et transquillo^a) statu ecclesiarum, a sede apostolica nostro regimini commissarum, deliberatione provida, de ipsius approbatione consilii ordinanda duximus, ac etiam statuenda : que quidem justa^b) approbationem hujus˓modi˒ perpetuam obtinere decrevimus firmitatem. Ne igitur per aliquorum maliciam, privilegiorum sive indulgenciarum collegiis, locis, ordinibus, communitatibus seu personis quibuslibet, sub quacumque forma vel contemptione verborum, a sede apostolica indultorum concessorum /f. 27/ pretextu, adversus conservationem, ordinationem et hujusmodi statutorum, quisquam immunitatem quovis exquisito colore sibi vindicare presumat, aut ab ea se quomodolibet excusare litterarum apostolicarum tenorem, per quas nobis expresse conceditur, quos premissis seu aliis nequaquam ostentibus, censuram ecclesiasticam, officium nostrum, et omnia ad ipsum spectantia, queque nobis ipsius officii ratione competunt, exercere libere valeamus, quasquidem in dicto Bituricensi consilio sollempniter fecimus publicari, litteris presentibus, ipsius ordinationibus et statutis anexis, jussimus innotari. Tenor autem ipsarum litterarum talis est :

a) Corr. tranquillo. – b) Corr. juxta.

(9^/3)

Gregorius³ episcopus servus servorum Dei dilecto filio Simoni tituli Sancte Cecilie presbytero cardinali, apostolice sedis legato, salutem et apostolicam benedictionem. Cum tibi plene legationis officium in regno Francie, civitatis ac diocesis Lugdunensis, nec non et in partibus transmarinis duxerimus committendum, ne circa executionem illius vel illorum que ad ipsum spectant officium, vel tibi ratione ipsius competunt, te contingeat aliquatenus impediri : discretioni tue, ut non obstante aliqua indulgentia, quibuscumque archiepiscopis, episcopis, abbatibus, ceterisque prelatis ecclesiarum, sive aliis personis ecclesiasticis vel secularibus, cujuscumque sint preeminencie, conditionis aut status, seu collegiis, vel dignitatibus aut ordinibus, a sede apostolica sub quacumque forma verborum vel expressione concessa, etiamsi contineatur in ea, quod alique littere quacumque quelibet obstantia seu obstare possibilia expressius removentes, ipsi aliquatenus non obsistant, sive de^a) quod ipsis indulgentiis, dignitatibus, ordinibus, seu nominibus propriis ipsorum ordinum, dignitatum, seu etiam personarum, plenam et expressam, seu de toto tenore /f. 27v/ ipsius indulgentie seriatim, et de verbo ad verbum oportet fieri mentionem ; sive quod persone hujus˓modi˒ excommunicari, suspendi, vel interdicti non possint per litteras apostolicas vel legatorum sedis apostolice, in quibus de ipsis dignitatibus, ordinibus, nominibus seu indulgentiis, vel ejus serie plena et expressa, sive de verbo ad verbum, in eisdem apostolicis vel legatorum suorum litteris mentio non habetur ; et qualibet alia indulgentia, cujus˓cumque˒ tenoris, forme, vel expressionis ˓existat˒, quam per^b) presentibus non expressam, vel totaliter non insertam, hujus nostre concessionis effectus impediri possit, vel quomodolibet retardari ; dictum officium, et omnia ad ipsum pertinentia, tibi ratione ipsius competentia, libere, sibi^c) cujuscumque conditionis, vel alterius impedimenti obice^d), valeas exercere, plenam et liberam tibi auctoritate presentium concedimus facultatem. Datum Viterbii⁴, VII kalendas Octobris, pontificatus nostri anno IIII.

a) Mot inutile. – b) Corr. per quam. – c) Corr. sine. – d) Corr. objectione.

(9^/4)

Gregorius episcopus servus servorum Dei dilecto filio Simoni tituli Sancte Cecilie presbytero cardinali, apostolice sedis legato, salutem et apostolicam benedictionem⁵. ⁋ Ut ˓eo˒ efficatius commissum tibi legationis officium promovere valeas, quo majori per nos fueris auctoritate munitus, discretioni tue excercendi libere censuram ecclesiasticam in omnes, tam cathedralium quam aliarum ecclesiarum prelatos, exemptos et non exemptos, in universa quoque capitula et conventus, duces, marchiones, comites, necnon barones, quoslibet alios nobiles, rectores etiam ballivos, potestates, consiliarios, universitates, populos et quascumque personas ecclesiasticas, regulares, seculares, etiamsi militie Templi, et Hospitali˓s˒ Sancti Johannis Jerosolimitani, vel Sancte Marie Theutunicorum, /f. 28/ seu Cisterciensis, Cluniacensis, Premonstratensis, Minorum, aut Predicatorum ordinum fuerint, et in quaslibet publicas vel privatas tue legationis, cum videris expedire : non obstantibus si aliquibus a sede apostolica sit indultum, quod interdici, suspendi, vel excommunicari non possint, ut aliquibus privilegiis, indulgentiis, vel litteris quibuscumque, dignitatibus, ordinibus, locis, vel personis, generaliter vel specialiter, sub quacumque forma vel exceptione verborum, ab eadem sede concessis, de quibus, quorumve totis tenoribus, de verbo ad verbum, seu eorum ordinibus, locis, aut propriis personarum nominibus, certa, specialiter, plena, determinata et expressa mentio sit habenda ; et per que, etiamsi contineatur in illis, et per quasvis apostolicas litteras quelibet obstancia removentes, eis in aliquo nequeant derogari, nullam in premissas^a) volumus obstaculum interponi, nec cuiquam contra ea prejudicium quomodolibet adhibereri ; plenam et liberam concedimus auctoritate presentium potestatem. Datum Lugduni, XIIII kalendas Septembris, pontificatus nostri anno III^o.

In cujus rei testimonium et munimen perpetuum, sigillum nostrum presentibus duximus apponendum. Actum in eodem consilio, idibus Septembris, anno Domini M^oCC^oLXXVI^o Romana Ecclesia vaccante.

a) Corr. premissis.

(9^/5)

Simon⁶ miseratione divina tituli Sancte Cecilie presbyter cardinalis, apostolice sedis legatus, ad futuram rei remoriam^a). Inter curas que nostro coherent officio, illa precipue nos affligit, visceribus cordis nostri infixa profundius, atque solidius radicata, nostrum incessanter perurgens animum suarum acculeis punctionum ; ut nostre legationis Ecclesie sollicite provisionis remedio, prout nobis desuper ministratur, contra malignorum defenderentur incursus, cohiberentur injurie, et violentiis propulsatis, in /f. 28v/ pacis pulchritudine delectentur ; ut hostium sublata formidine, in transquillitate serena et serenitate tranquilla, pacis auctori, cujus mancipantur obsequio, eo devocius, quo tranquillimus^b) et quo devocius, eo acceptius valeant famulari, libenter itaque assiduos labores amplectimur, quam˓quam˒ nostris impares humeris ad portandum, nocturnis insistentes vigiliis, nonnunquam etiam supra vires, ut personis ecclesiasticis nostro commissis regimini, molestationibus omnibus relegatis, divino fulti presidio, sollicitudinibus nostris pacem et proprio labore quietem oportune provisionis commertio preparemus.

a) Corr. memoriam. – b) Corr. tranquillius.

(9^/6) Sane⁷ igitur ˓in˒ consilio quod ad quorumdam prelatorum nostre legationis instantiam nuper convocandum duximus, et actore Domino feliciter celebrandum, per quosdam prelatos aliasque ecclesiasticas nostre legationis personas, nonnullis ecclesiarum et personarum ipsarum oppressionibus, injuriis et offensis, ad nostram deductis noticiam, et per nos toti consilio referatis, ac deliberationem super hiis in ipso consilio habita pleniori, de tocius consilii providentia unanimi et concordi, juxta negotiorum ingruentium et temporis qualitatem, remedia super eisdem injuriis, pro deffentione libertatis ecclesiastice, adhibere curavimus opportuna. Quequidem, ex parte consilii requisiti recolligi facimus inscripta, et in ipso consilio sollemniter promulgari, auctoritate qua fungimur, sacro approbante consilio, statuentes, ut que pro defentione libertatis ecclesiastice, et ipsarum ecclesiarum statu pacifico, duximus ordinanda, a nostre legationis personis, prout continentur inferius, serventur in perpetuum illibata.

(9^/7) De electione^a)8.

a) Réclame de cahier : In tocius.

/f. 29/

In tocius consilii quod Bituris nuper duximus celebrandum, et nostris auribus clamor horrendus insonuit ad nos per diversos prelatos aliasque quamplures personas ecclesiasticas non sine gravi lamentatione delatus, et toti consilio querelosis insinuationibus patefactus. Asserebant siquidem quod in regno Francie, in quo ecclesiarum libertas et honor eisdem debitis, servari retroactis temporibus, pre ceteris regnis atque provinciis, abundantius consuevit, hiis diebus in electionibus celebrandis, in quibus potissime libertatis puritas est servanda, pro libertate datur impressio, et quasi pro auro plumbum, pro argento scoria, honores in contumelias convertuntur : adeo quod quando in certis locis electiones pastorum imminent celebrande, multitudine populi per iniquitatis filios concitata, in electores impetum facientes, electores ipsi etiam in nonnullis ecclesiis aut ˓ad˒ tempus impediuntur totaliter, aut in locis actenus consuetis nequeunt celebrari : prout in Bugdunensi^a), Burdegalensi et Carnotensi ecclesiis nuper dignoscitur esse factum. In qua siquidem Burdegalensi ecclesia, occasione impressionis dum immineret electio celebranda, habitum est in eadem homicidium de sacrista nobili membro prefate ecclesie inhumaniter extitit perpetratum⁹. Quoniam igitur novis morbis nova convenit antidota preparari, ne morbus tam pernitiosus obrepat, et sua cogitatione trahatur a posteris in exemplum : sacra provisione consilii duximus statuendum, quod quicumque de cetero, per seditionem, conspirationem vel conventionem habitam simul cum illis, quocumque /f. 29v/ firmitatem vallatam, impedimentum latens aut patens prestiterint, quominus ecclesiis secularibus, dignitatibus, personatibus aut ˓ad˒ministrationibus quibuslibet, per illos ad quos locorum ipsorum vel dignitatum, seu administrationem, per viam electionis seu postulationis, ˓spectat˒ provisio, eisdem locis, dignitatibus, personatibus vel administrationibus, de personis ydoneis, unde omnique extiterint oriunde, et alias libere per electionem aut postulationem canonicam, valeat provideri, incurrant excommunicationis sententiam, quam in ipsos proferimus ipso facto. Et si clerici vel regulares extiterint : nos privantes eosdem omnibus beneficiis ecclesiasticis, dignitatibus, vel administrationibus, seu personatibus, quos eos obtinere contigerit, decrevimus fore inhabiles et indignos, ad quevis beneficium, administrationes, vel honores ecclesiasticas, ulterius assequendum.

a) Corr. Lugdunensi.

(9^/8) ⁋ Si vero layci, predictam excommunicationis sententiam, ipsorum familie interdicto ecclesiastico fuerint subjecte : nulla eorum posteritas usque ad quartam inclusive projeniem, si seculares fuerint, prelaturam, dignitatem, personatum, prebendam, seu aliud quodcumque benefitium ecclesiasticum ; regularis extiterit, administrationem quamlibet regularem in civitatis vel diocesi, in qua excessum hujus˓modi˒ committi contingerit, in perpetuum valeat obtinere.

(9^/9) Illi autem qui predicti facinoris terminis non contenti, populum aut turbam, potentes, ne aliquos concitaverint, ne in predicto facinore opem ferent, quorumve danti operam, suggessione, vel consilio, populus turba vel cum armis vel sine armis, ad hoc convenerint, penis similibus sint subjecti.

(9^/10) Clerici preter hoc a civitate vel loco, in quo perpetrunt talia, per triennium procul agant. Porro qui /f. 30/ coadunata multitudine, cum armis vel sine armis, contumeliosa acclamatione, concitatione cum ˓tu˒multu, in loco in quo hii ad quos spectat electio, postulatio, vel provisio, convenerint, seu in ipsos electores, vel in aliquos de eisdem, ipse quod predicta imminent facienda, duxerint irruendum ; eidem loco fracturam seu violentiam personas^a) electorum notabilem injuriam irrogaverint ; et postreme qui opere vel consilio, clerici^b) vel palam, per se vel per alium, aliquid egerint, per quod conscriptionis^c) vel conjurationis nec te nequitia in aliquo sumat robur ; et per hoc contingat, electionem, postulationem, seu provisionem, impediri totaliter, vel differri : excommunicationis sententia noverint se astrictos.

a) Corr. personis. – b) Corr. clam. – c) Corr. conspirationis ?

(9^/11) Necnon et eorum familias, si layci fuerint, ecclesiastico suppositas interdicto : que sententie relaxari nequeant, nisi auctoritate sedis apostolice speciali.

(9^/12) Clerici vero, qui in talibus culpabiles affuerint, cum eorum offensa tanto gravior reputetur, quanto in sortem Redemptoris assumpti, ac gradu celsiori pollentes, libertatem ac immunitatem ecclesiasticam servare tenentur pre ceteris illibatam : preter excommunicationis sententiam, ipso facto, beneficiis que obtinent, sint privati ; ad obtinendum dignitates, personatus, officia et beneficia quecumque, in ecclesiis in quibus talia perpetrarint, et in loco ipsorum dyocesibus, nullo nunquam tempore spem aut fiduciam habituri.

(9^/13) ⁋ Si vero regulares fuerint, ˓ad˒ administrationem aliquam regularem in ecclesiis, civitatibus quelibet assequenda in ecclesiis, civitatibus et dyocesibus in qua perpetraverint talia, si˓n˒t inhabiles et indigni.

(9^/14) De officio judicis delegati¹⁰.

Cum juris remedia per ora pontificum summorum /f. 30v/ et principum promulgata, divinitus ad tutelam bonorum, et cohibendas malorum insolentias utiliter introducta, non doceat nec liceat per corruptelam judicum sive fraudem ad iniquitatis trahi dispendium ; sic illos qui a nobis judicandi recipiunt potestatem, commissum sibi volumus officium exercere : ut per viam regiam dulcrice justicia^a) gradientes, ab equitatis tramite, odio, gratia, vel favore, seu cujuslibet alterius corrupte˓le˒ vicio non recedant. Cupientes igitur, ut in citationibus faciendis per judices sive per conservatores, auctoritate qua fu˓n˒gimur deputatos, nulla corruptele species vendicet sibi locum.

a) Corr. dulice justicie.

(9^/15) •\|Nota quod judex non tenetur ad instar citationes sub tali clausula.|/

⁋ Sed forma per Romanam curiam in talibus introducta, ab eisdem judicibus et conservatoribus firmiter observetur ; statuimus et mandamus, expressius inhibentes, ne judices aut conservatores predicti, sub tali forma, quos nobis lator presentium nominabit, vel alia consimili citare presumant. Hujus autem citationis mandatum exequi teneatur, si ei non pareatur impune ; nec ad personas in nostris litteris non expressas, pretextu testimonii perhabendi, ubi vel quando status esse vocationem testium non requirit, sed ut ipse vel actor citatos fatiget laboribus et expensis, aut aliquid extorqueat ab eisdem ; litteras ipsas aliquatenus prorogent vel extendant.

(9^/16) Si quis vero secus presumpserit attentare, in utroque casu citatio talis non teneat, nec quamquam valeat coartare. Et si occasione citationes hujus˓modi˒, judex ille sententiam quamcumque duxerit proferendam, nullius penitus sit momenti. Judex vero qui /f. 31/ talia perpetraverit, officium judicandi sed etiam procedendi, auctoritate nostra, non solum in illa, sed etiam in causis aliis de cetero non valeat exercere ; quin ymmo excommunicationis sententiam incurrat ipso facto, a qua nullatenus absolvatur, nisi lesis interesse et expensis quibuscumque ab ipso primitus restitutis.

(9^/17) [Quod judices delegati non possint aliquid pro absolutionibus exigere vel levare¹¹.]

⁋ Ceca cordis ambitio repleri nesciens, sed quanto plus recipit, tanto fortius inardescit ; sic quorumdam inferiores^a) occulos concuscienti^b) obtexit caligine : ut quid degetur liceant^c), non advertant^d) ; quidve de honestate doceant^e) non attendant. Sed in illis qui judiciali preeminent dignitate, eo constat periculosius tollari^f), quo per auctoritatis, qua fungimur, potentiam, in concepto malignitatis proposito possint adversus subditos liberius debactari^g).

a) Corr. interiores. – b) Corr. cœcucienti. – c) Corr. quid de jure liceat. – d) Corr. attendant. – e) Corr. deceat. – f) Corr. tolerari. – g) Corr. debacchari.

(9^/18) ⁋ Ea propter ad inhitantem eorum ad avaritiam cohibendam, proinde^a) duximus statuendum ut nullus judex, executor, sive conservator datus a nobis pro absolutionis sive relaxationis beneficio impendendo ab hiis quos excommunicationis, suspensionis, interdicti sententiis duxerit innodandos, emendas peccuniarias, seu res alias per emendam^b), quoquo exquisito colore, presumant petere, exigere, aut oblatas recipere, etiam ex postfacto. Quisquis autem contra presumpserit, eo ipso sententiam excommunicationis incurrat, a qua non nisi per legatum sedis apostolice absolvatur : et tunc demum cum lesis cum omni interesse restituerit integre sit extorta, ejusdem tamen auctoritate in hiis et aliis semper salva.

a) Corr. provide. – b) Corr. pro emendis.

(9^/19) De officio judicis ordinarii¹².

Sicut ille qui preeminet judiciaria potestate justis oppressorum que-/f. 31v/-relis aures debet patulas inclinare, sic voces malignantium querulosas ipsum decet et convenit obaudire. Debet igitur diligenter advertere, et penes se ponderare prudenter, quis, contra quem et super quibus etiam superioris officium interpellat : ut pensatis conditionibus et meritis personarum, et incu˓m˒bentis negocii qualitate, sollerter intelligat unde veniat conquerentis spiritus, aut quo vadat. Ob hanc causam prelatis, qui nimis facile claustralium vel forenssium monachorum contra ipsorum abbates, maxime ubi de correctione agitur, querelas recipiunt ; per quas plerumque enervari contingit vigorem ecclesiastice discipline, frequenter etiam ministratur occasio evagandi ; sub obtestatione divini judicii duximus injungendum, quod querelas hujus˓modi˒ facile de cetero non admittant : sed tunc demum quando circumstantiis, que circa hoc fuerint attendende, exartis plenius et discussis, pro conquerentibus monachis, verisimiliter presumetur, ipsos non causa vitandi correctionem ecclesiasticam, seu canonicam disciplinam, secundum eorum regularia instituta, sed juste et ex causa probabili, ad prelatorum presidium confugisse.

(9^/20) [De his qui contra laïcos¹³.]

⁋ Et prelatorum officium eo fructuosius, quo liberius valeat exerceri, presenti statuto laycis quibuscumque duximus inhibendum, ne prelatos quoslibet vel perturbare presumant, quo minus in locis religiosis aut secularibus, vel aliis eisdem prelatis subjectis, offitii sui debitum exequatur : ipsas ad hoc per eos˓dem˒ prelatos, auctoritate presentis consilii, competenti monitione premissa, per censuram ecclesiasticam, si res exegerit, compellendum.

(9^/21) De hiis qui vi, metu nea) causa gesta sunt¹⁴. /f. 32/

Cum parum proficiat jura condi in civitatibus, si non extiterint qui edita regere valeant et tueri ; nec solum magistri militum consistat officium et in disciplina et ipsum officium imponenda, sed in ea, prout opportunum fuerit, observanda.

a) Corr. metusve.

(9^/22) ⁋ Precipimus, ut quicumque judices ecclesiasticos ab absolutionis vel relaxationis cujuslibet ab excommunicationis, suspensionis vel interdicti sententiis, beneficium imponendum vi vel metu expulerint, per dyocesanos locorum, juxta Lugdunensis statuta, consilii excommunicati publice nuncientur.

(9^/23) De foro competenti¹⁵.

Cum falcem propriam nulli in messem mittere liceat alienam, de justiciariis locis^a) seu aliis saltim^b) temporalem jurisdictionem habentibus, qui in accionibus mere persona˓libus˒ ecclesiasticas coram se personas lit{t}igare compellunt, contra canonicas sanctiones ; hujusmodi provisione consilii duximus statuendum quod licet eedem persone ecclesiastice, non solum coram eisdem justiciariis litigare, sed etiam ad ipsos venire in causis hujusmodi de jure minime teneantur. •\|Nota penas illorum qui clericos compellunt respondere aut aut coram se respondere.|/⁂ Si tamen venerint, et allegaverint fori privilegium^c), coram ipsis i˓i˒dem justiciarii compulsioni nichilominus institerint supradicte ; eo ipso excommunicationis, quam in ipsos proferimus^d), incurrant sententiam ; que circa ipsos nullatenus relaxentur, nisi lesis hujus˓modi de˒ dampnis, expensis et interesse, prius per ipsos justiciarios fuerit integre satisfactum : eorum processibus atque sententiis habitis in hujus˓modi˒ questionibus et˓iam˒ prolatis, nichil omnino roboris habituris. Ad hec si quis per^e) temporalem jurisdictionem exercens, de excommunicationis, suspensionis vel interdicti sententiis, videlicet^f) an juste late fuerint an i˓n˒juste /f. 32v/ aut aliis mere ecclesiasticis seu spiritualibus causis decisionem ˓seu cognitionem˒ presumpserint usurpare ; per dyocesanos locorum, auctoritate presentis consilii, desistere moneantur : et nisi competenter moniti duxerint desistendum, ad hoc per censuram ecclesiasticam compellantur.

a) Corr. laicis. – b) Corr. solam. – c) allegato fori privilegio Gondrin, Mansi. – d) Corr. ferimus. – e) mot inutile. – f) scilicet Mansi, Gondrin.

(9^/24) De decimis¹⁶.

Cum in illis in quibus periculum vertitur animarum prescriptio quantumcumque longeva non vendicet sibi locum, sed tanto graviora sunt crimina, quanto miseram animam diutius tenuerint alligatam, exceptionem presciptionis super illorum decima, de quibus sive similibus in locis eisdem actenus a similis conditionis personis consuevit exsolvi, precipimus non admitti, ⁋ statuentes quod illi qui eis ad quos spectat perceptio hujusmodi decimarum, quo minus eos percipiant, impedimentum prestare presumpserint ; ⁋ si moniti competenter ab impedimentis hujus˓modi˒ non duxerint abstinendum ; ex tunc auctoritate presentis consilii, per locorum ordinatorios^a) excommunicationis sententia percellantur.

a) Corr. ordinarios.

(9^/25) De testamentis¹⁷.

Ad presumptionis quorumdam conatus dampnabiles reprimendos, qui testamenta seu alias ultimas voluntates, quocumque censeantur, licet rite sint facta juxta canonicas sanctiones, tamquam legitima non admittant, sed pro eo reprobant et impugnant, quod scabini vel secularis judex presentes non fuerint, aut auctoritatem nequaquam prestiterint, quando testator suum condidit testamentum aut aliam ultimam voluntatem, hoc duximus statuendum quod ipsi cujuscumque conditionis vel dignitatis extiterint nisi infra octo dies postquam super hoc moniti fuerint competenter, ab impedimento hujus˓modi˒ duxerint desistendum, anathematis innodentur vinculo quo ipsos /f. 33/ astringi volumus ipso facto.

(9^/26) De immunitate ecclesiarum¹⁸.

Sanguisuge sitibunda progenies ac radix omnium malorum cupiditas, semper vociferans : “Affer, affer !”, volui^a) non definit quemadmodum per iniquitas^b) astucias et callidiora conjuncta^c) ardori proprio, licet inextinguibili, lucri temporalis, quamquam illiciti, pocula subministret ; ex hac autem semper sicienti radice processio^d) cognovimus, quod cum sedes apostolica, excommunicationis sententiam in omnes nova constituentes pedagia olim duxerit promulgandum, ipsis^e) annis singulis in certis festivitatibus sollempniter innovando^f), nonnulli Mammone filii, proprie cupiditatis vicium collocare^g) nitentes, innova^h) ut asserunt, constitu˓en˒tes pedagia, antiqua ad clericos, et ipsorum res quas non ratione mercature per terram vel aquam differriⁱ⁾ faciunt, prorogant vel extendunt inclusionem memorate sententie, et prejudicium libertatis ecclesiastice manifestum. ⁋ •\|Nota penam contra exsactores pedagiorum.|/. Nos itaque ipsorum fraudibus obviare volentes, et tam presumpte calliditatis astuciam pena debita castigare. •\|Nota penam contra exactores pedagiorum.|/, ⁋ statuimus ut, non infra duos menses a tempore solempniis publicationis constitutionis hujus˓modi˒ facte in civitate et dyocesi in quibus consistunt ipsa pedagia numerandos, ab hiis in totum destiterint, excommunicationis sententie, quam ex nunc in ipsos proferimus, ex tunc subjaceant ipso facto

a) Corr. moliri. – b) Corr. exquisitas. – c) Corr. commenta. – d) Corr. processisse. – e) Corr. ipsam. – f) Corr. renovendo. – g) Corr. colorare. – h) Corr. non nova – i) Corr. deferri.

(9^/27) [Contra illos qui banna faciunt proclamare contra ecclesiarum libertates et antiquas consuetudines¹⁹.]

•\|Nota contra scriptores seu notarios.|/

⁋ Cum jure canonico caveatur quod qui de cetero servari fecerint statuta edita et consuetudines introductas contra Ecclesie libertatem, statutarii et scriptores et consiliarii locorum ubi hujusmodi statuta et consuetudines de cetero edita fuerint vel servata, nec /f. 33v/ nulli et illi qui secundum ea judicare presumpserint, vel in formam publicam scribere judicata, excommunicationis sententie debeant subjacere, nonnulli proprie salutis ˓obliti˒ et sue verecundie non par˓c˒entes, juris sententiam, verborum amplexu, non sine fraude circumvenire nituntur, non statuta, ut asserunt, banna, tamen faciunt proclamari, precepta ac prohibitiones inducunt^a), que non est dubium in libertatis ecclesiastice prejudicium reducare^b). ⁋ •\|Nota penam contra illos qui compellunt clericos stare statutis sive consuetudinibus laicorum.|/ Nos itaque fraudibus malignorum, quas contra^c) hoc adhibitas fuisse cognovimus obviare volentes, statuimus ut qui contra hujus Ecclesie libertatem banna, prohibitiones sive precepta scienter fecerint aut fieri procuraverint, seu facientibus consilium vel opem fecerint, duxerint adhibenda, ipsa^d) postquam per locorum ordinatorios^e) super hoc fuerint requisiti, absque cujuslibet difficultatis obstaculo indilate revocent seu faciant revocare ad consimilia nunquam de cetero processuri, alioquin censura simili sint astricti. Qui vero contra ecclesiasticas consuetudines antiquas, rationabiles, approbatas et actenus pacifice observatas, statuta, banna, prohibitiones aut precepta scienter fecerint vel ˓fieri˒ procuraverint, sive jam facta servari fecerint, seu facientibus vel servantibus in hoc consilium vel opem prestiterint, per dyocesanos locorum, presentium auctoritate consilii moneantur, ut infra mensem a tempore monitionis hujusmodi numerandum statuta deleant, banna, prohibitiones et precepta revocent, ad similia nunquam ulterius processuri, alioquin excommunicationis sententia presentis auctoritate consilii se noverint sujacere, quam ex tunc in ipsos proferimus, sint ligati ⁂.

a) Corr. indicunt. – b) Corr. redundare. – c) Corr. circa. – d) Corr. ipsi. – e) Corr. ordinarios.

(9^/28) Capitulum [Contra illos qui fugientes ad ecclesiam extrahere presumunt ab ecclesia, vulnerant vel interficiunt²⁰.]

⁋ •\|Nota contra illos qui ab ecclesia homines fugientes extrahunt.|/ •\|Nota|/

Quorumdam insolentias perversorum qui dominum Jhesum Christum /f. 34/ verbis tantummodo profitentes, nec Deum timere, nec homines revereri, pro suorum auctoritate^a) factorum manifestissime vincuntur^b), in tantam accepimus temeritatis insaniam prorupisse, quod confugientes ad ecclesiarum tutelam, contra juris utriusque statuta et ecclesiasticam libertatem, ibidem vulnerant, mutilant, interficiunt aut intendunt^c), aut inde extrahunt, violenter extrastos^d) vulnerare seu mutilare presumunt, nonnunquam ultimum ipsis supplicium inferentes, aut ita fieri precipiunt vel procurant, seu consilium aut opem adhibent^e) in tantis sceleribus perpetrandis. ⁋ Nos itaque, ˓quos˒ zelus comedit domus ˓Dei˒, hujus˓modi˒ sacrilegorum excessus detestabiles et horrendos, quos non solum evidentia rei docet inhumaniter excrevisse, sed inolevisse jam presumptione dampnabili, recensita preteritorum ˓memoria˒ comprobat et declarat, castigatione canonica cohibere volentes, presentis comprobatione consilii duximus statuendum quod taliter delinquentes excommunicationis sententie, quam in ipsos ferimus, subjaceant ipso facto, quam ˓sententiam locorum ordinarii, ejusdem˒ auctoritate consilii, sollempniter in subjectis sibi ecclesiis denuntiari faciant, et usque ad satisfactionem condignam inviolabiliter observari, eisdem nichilominus mutilatoribus et interfactoribus, necnon et hiis qui hujusmodi mutilationes et homicidia fieri precipiunt vel procurant, aut facientibus consilium vel opem impendunt, feuda et beneficia, si qua ab ecclesiis taliter violatis obtinent, eo ipso protinus amissuris, que ad ecclesiam a qua illa obtinere noscuntur, libere revertantur ; filii etiam eorumdem, non solum nichil obtineant de predictis, sed ad beneficia ecclesiastica de cetero assequenda eo ipso reddantur prorsus inhabiles et indigni.

a) Corr. atrocitate. – b) Corr. convicuntur. – c) Corr. incendunt. – d) Corr. extractos. – e) Corr. exhibent.

(9^/29) [Contra illos qui impediunt jurisdictionem ecclesiasticam²¹.]

⁋ •\|Nota quod oficiales temporales impedientes litigantes in curia ecclesiastica sunt excommunicati.|/

Cum multi temporales^a) dominium /f. 34v/ obtinentes, seu seculares^b) judicarie potestatis gerentes officium, jurisdictionem seu^c) matris Ecclesie subvertere vel minuere exquisitis austuciis^d) moliantur, nos eorum malicias ultione canonica conpescere cupientes, statuimus inhibentes ne ˓quis˒ in foro ecclesiastico lit{t}igantes, seu lit{t}igare volentes, super causis mere ecclesiasticis, seu que ad forum Ecclesie de antiqua et approbata consuetudine, et actenus pacifice observata, pertinere noscuntur, ad desistendum compellat pro^e) ipsorum, vel parentum aut consanguineorum, sive rerum eorum vel personarum hujus˓modi˒ captionem, modisve aliis quibuscumque ; si qui vero contra presumpserint, excommunicationis sententia presentis auctoritate consilii se noverint subjacere.

a) Corr. temporale. – b) Corr. secularis. – c) Corr. sancte. – d) Corr. astutiis. – e) Corr. per.

(9^/30) De judeis et eorum perfidia²².

De judeis, quorum perfidia plerumque simplices christianos fraudulenter decipit, et maliciose secum protrahit^a) in errorem, sacro approbante consilio duximus ordinandum ut non nisi in civitatibus, castris et aliis locis insignibus habitare presumant, temporalibus locorum dominis, ac vices gerentibus seu loca tenentibus eorumdem, districtius inhibentes ne judeos ipsos permittant alibi quam in locis expressis superius habitare, ipsis ad hoc, si res exegerit, a dyocesano locorum ejusdem auctoritate consilii per censuram ecclesiasticam compellendis.

a) Corr. pertrahit.

(9^/31) De privilegiis et excessibus privilegiorum²³.

Licet regularis observantie professores et alios quos sedes apostolica exemptionis seu libertatis majoris decoravit titulis, et privilegiis insignivit, attollere condignis favoribus intendamus, ipsorumque privilegia, /f. 35/ quantum ad nos attinet, observare^a) penitus illibata, sic tamen eos suis manere contentos juribus affectamus, quod privilegiorum suorum limit{t}es in aliorum injuriam non excedant^b). ⁋ Proinde sacro approbante consilio, duximus statuendum districtius inhibentes ne deinceps religiosi quicumque, vel etiam seculares, exemptionis seu libertatis sedis apostolice privilegio communiti excommunicatos publice, vel nominatim interdictos, seu usurarios manifestos, ad divina seu ecclesiastica sacramenta vel ecclesiasticam sepulturam scienter admittant ; •\|Nota.|/ qui vero contra presumpserint, preter \presentis manifeste^c) statutas/, ingressum ecclesie eo ipso noverint sibi interdictum, donec prolatoribus sententiarum hujus˓modi˒, quorum auctoritate˓m˒ contempserint, et aliis quorum interesse contigerit, de predictis excessibus et omni interesse et dampnis satisfecerint competenter.

a) Corr. servare ? – b) Corr. extendant. – c) mg. Corr. penas a jure.

(9^/32) De officio judicis delegati²⁴.

•\|Nota penam quam incurrunt captores vel retentores litterarum ecclesiasticarum.|/

Cum juris utilitas tot et tantis excogitata vigiliis, sufficienter nequeant prospicari^a), si processus ministrorum justicie contingat iniquorum machinationibus impediri, ut illorum audaciam quos amor divinus a malo non revocat, saltem rigor ecclesiastice coherceat discipline, sacri provisione consilii duximus statuendum, quod si quis cujuscumque dignitatis aut conditionis existat^b), nuncios aut executores ecclesiasticorum judicum, aut alios ˓litteras˒ eorumdem acta judiciaria deferentes, hac occasione verberare, capere, detinere, occultare, carceri mancipare, mutilare aut, quod gravius est cens{s}endum, interficere, litteras vel acta predicta personis memoratis auferre, seu ea ˓cor˒rumpere, can-/f. 35v/-cellare, aut alias destruere quoquomodo, vel sic ablata celare presumpserint, aut ut ista fiant procuraverint, vel facientibus consilium opem duxerint adhibendam, excommunicationis sententie, quam ex nunc ˓in ipsos˒ ferimus, subjaceat ipso facto, a qua, nisi prius tam judici, cujus auctoritatem contempserit, quam passo injuriam, et ceteris quorum inter˓er˒it, prout excessus postulabit atrocitas, satisfaciat competenter, nullatenus absolvatur.

a) Corr. prosperari. – b) Corr. exstiterit.

(9^/33) Ad quorum memoriam in perpetuum observandum et premissorum testimonium, sigillum nostrum duximus apponendum. Datum in eodem consilio ˓idibus Septembris˒ anno Domini M^oCC^oLXXVI^o, Romana ecclesia vacante²⁵.

In quorum premissorum omnis visionis et inspectionis testimonium nos Radulphus, decanus et capitulum Pictaviense²⁶, presentibus litteris sigillum nostrum duximus apponendum. Datum hujus visionis transcripti et inspectionis die jovis post octavam Pentecostis, anno Domini M^oCC^oLXXVII^o../f. 36/

(10). – 1300. – Statuts du concile de la province d’Auch.

(10^/2) De electione²⁸.

Publicamus et precipimus observari ut quicumque eleccionem, postulationem, provisionem canonicam beneficiorum, dignitatum, administrationum ecclesiasticarum impediverint, patenter vel clam, et cuncti qui per se vel per alios grabare^a) presumpserint electores in personis, beneficiis, vel aliis bonis suis ecclesias, monasteria ceteraque loca pia, consanguineos vel bona predictorum, pro eo quod rogati seu alii^b) inducti, eum pro quo rogabantur seu inducebantur, eligere seu presentare noluerint, ˓sint˒ ipso facto excommunicationis vinculo innodati. Et ultra hoc, clerici vel regulares privati ˓sint˒ omnibus beneficiis ecclesiasticis, dignitatibus, ˓administrationibus seu personatibus˒ que obtinent, et indigni ac inhabiles atque vis^c) ad beneficia, ˓ad˒ministrationes vel honores ecclesiasticas^d) ulterius assequendos. Si layci fuerint, preter dictam excommunicationis sententiam, ipsorum familie interdicto ecclesiastico sint subjecte. Nullaque eorum posteritas, usque ad quartam inclusive progeniem, quodcumque beneficium ecclesiasticum valeat obtinere. Que sententie relaxari non possunt^e) preterquam in articulo mortis ; nisi auctoritate sedis apostolice speciali.

a) Corr. gravare. – b) Corr. alias. – c) Corr. ad quevis. – d) Corr. ecclesiasticos. – e) Corr. possint.

(10^/3) ⁋ Insuper laycorum ipsorum predictorum posteritas usque ad IIII^m gradum ad beneficia ecclesiastica quelibet assequenda in ecclesiis aut civitatibus et diocesibus in quibus talia perpetrarunt sit inhabilis et indigna.

(10^/4) Extra, De electione, secundum cap. Gregorii X Lib. VII^a)29 et eodem titulo in synodo domini Symonis questio I que incipit Inter curas que nostro coherent officio, in tocius consilii³⁰.

[Contra illos qui occupant bona defunctorum.]

Quecumque capitula, conventus, collegia et singulares persone ecclesiarum /f. 36v/ cathedralium, regularium ac collegiatorum^b) vaccantium, bona ipsarum occupaverint in ea˓rum˒ dispendium ˓et˒ jacturam, eo ipso sint et tamdiu maneant ab officio et beneficiis quibuscumque suspensi, donec plene restituerint quicquid de bonis perceperint supradictis.

a) Corr. VI. – b) Corr. collegiatarum.

(10^/5) Extra, De electione, Quia sepe Lib. VI^o domini Bonifacii VIII.

[Quasi de eodem³¹.]

Episcopi, abbates vel alii quicumque regulares vel seculares prelati seu persone ecclesiastice qui vel que bona dignitatum, prioratuum ˓vel personatuum˒ vel ecclesiarum quarumcumque vaccantium sibi subjectorum^a) seu ad collationem, ordinationem, presentationem vel custodiam pertinentium que, morientibus eorum rectoribus vel ministris, in ipsis inventa, seu vaccationes^b) tempore obvenientia, que in utilitatem eorumdem^c) expandi^d) vel futuris debent successoribus reservari, occupare aut in suos usus convertere quoquo modo presumpserint, ipsi episcopi ab ingressu ecclesie, ceteri vero ab officio et beneficio, eo ipso tamdiu sint suspensi, donec restitutionem fecerint de predictis nisi ex causa rationabili hoc eisdem competere dignoscatur ; quo casu de illis bonis solum debet intelligi^e) que, deductis debitis ac aliis honeribus ipsarum ecclesiarum et pro servitoribus usque ad novos redditus supportandis, ex ipsis reperta fuerint superesse.

a) Corr. subjectarum. – b) Corr. vaccationis. – c) Corr. earumdem. – d) Corr. expendi. – e) intelligitur LrAu.

(10^/6) Extra, De officio ˓judicis˒ ordinarii, cap. finale Lib. VI^o32.

Si quis beneficium, cui cura imminet animarum, vi occupaverit seu ˓se˒ scienter intruserit in eodem, ipso jure privatus existat beneficio quod ˓cum˒ cura simili primitus obtinebat.

(10^/7) ⁋ Si³³ quis, auctoritate propria, violenter dignitates, personatus aut quecumque alia^a) /f. 37/ beneficia ecclesiastica occupare presumpserit, eo ipso, privatus existat jure si quod sibi comp˓e˒tebat primitas in eisdem.

a) Réclame de cahier : beneficia.

(10^/8) De prebendis, Eum qui, Lib.VI Bonifacii VIII³⁴.

[Ut nullus patronus a presentato per ipsum aliquid extorqueat³⁵.]

•\|Nota quales debent esse presentati per patronos clericos vel laycos.|/

Quia horribile nimis est, ut ad nostrum pervenit auditum, quod in quibusdam ecclesiis nostre provincie, in quibus quamplures layci qui, in jure patronatus per ecclesiam tollerantur, dum vaccant venalitas vendicat sibi locum, nolentes patroni hujusmodi ad vacantes ecclesias alioque episcopo presentatur^a) nisi ab alio quem presentare voluerint vel amicis ipsius, ˓previo˒ ex pacto, extorqueant aliquam peccunie quantitatem vel emolumentum aliquod consequantur, nos volentes symoniacam pestem et vitium hujusmodi a nostra extirpare provintia et, ut tenemur, animarum providere saluti, statuimus ut nullus patronus aliquem presentet ad regimie^c) animarum, aliquo dato, promisso, ˓remisso˒, vel retento ; vel instituens eumdem sic presentatum scienter admittat et nisi fuerit scientia suffîciens, moribus et etate et de legitimo matrimonio procreatus, vel secum fuerit super hiis canonice dispensatum^d) ; alioquin presentans cujuscumque dignitatis, gradus, seu conditionis existat, ipso facto, illa vice sit jure presentandi privatus, et nichilominus si laycus fuerit excommunicationis vinculo irreticus^e) ; clerici vero et religiosi patroni, preter hoc quod illa vice sint potestate presentandi privati, sibi noverint ingressum ecclesie interdictum. A quibus sentenciis absolvi et liberari nequeant, preterquam in mortis articulo, nisi de nostra licentia speeiali vel suffraganeorum nostrorum. ⁋ Presentati vero sic scientes et consentientes, sint inhabiles, ipso facto, ad quodlibet /f. 37v/ beneficium ecclesiasticum obtinendum, nisi cum eisdem per superiorem suum fuerit misericorditer dispensatum.

a) quempiam presentare LrAu, Baluze. – b) Corr. illo. – c) Corr. regimen. – d) Corr. dispensatus. – e) Corr. irretitus.

(10^/9) ⁋ Si vero simonyace ignorantes presentati extiterint^a), confestim cum suum^b), beneficio sic obtento renuncient, cum aliter agere nequeant penitentiam salutarem. Instituens autem, ante institutionem super premissis inquirat plena sollicite veritatem, quam si invenerit, predictas sentencias, ut dictum est, contra delinquentes faciat publicari et ecclesiam, illa vice, de persona ydonea non differat ordinare. Alioquin si super hoc^c) repertus fuerit culpabilis, vel remissus in conferendis beneficiis, suspendetur ad tempus superioris arbitrio statuendum.

a) Corr. constiterint, fuerint Baluze. – b) Corr. sciverint. – c) premissis LrAu, his Baluze.

(10^/10) ⁋ •\|Nota quod episcopus nullum tenetur admittere presentatum nisi habeat unde quomode posset jura episcopalia sustinere et propria.|/

Item³⁶ quod nullum presentatum ad regimen animarum per clericos, religiosos exemptos vel non exemptos, aut laycos admittant, nisi tantum coram eis eidem presentato de proventibus ipsius ecclesie fuerit assignatum, unde jura episcopalia possint solvere ˓et˒ congruam sustentationem habere ac alia incumbentia eis honera^a) subportare, consuetudine contraria non obstante. Extra, De prebendis, capitulum I, domini Bonifacii VIII Lib. VI quod dictum Clementis IIII est et incipit Suscepti regiminis cura³⁷.

a) Corr. onera.

(10^/11)

[De temporibus ordinandi³⁸.]

Observare^a) precipimus quod nullus parrochialem recipiat ecclesiam non intendens ad sacerdocium promoveri, ut fructus ex ea percipiat per annum, quia^b), nisi voluntate mutata, promotus extiterit, ad restitutionem eorumdem tenebitur. Et nichilominus conferens qui ipsum non sperabat^c) a˓d˒ sacerdocium promovendum preter divinam, quam exinde incurrit offensam, remanet ad ˓servandam˒ indempnem ecclesiam obligatus. Extra, De electione ; Commissa, Lib. VI, capitulum centum Bonifacii VIII³⁹.

a) Corr. observari. – b) Corr. qui. – c) Corr. credebat.

(10^/12) [Quod unus non occupet nisi unum officium⁴⁰]

Cum singula officia singulis sint committenda per-/f. 38/-sonis, et unum officium vix digne valeat aliquis adimplere, observari precipimus vel^a) nullus cujuscumque ecclesie canonicus, regularis vel secularis, duos personatus, aut duas dignitates, vel preposituras seu administrationes, aut duo officia^b) aut eorum alterum cum reliquo insimul et prebendam in eadem obtineat vel jam obtentam^c) retinere presumat consuetudine aliqua etiam juramento vallata contraria non obstante, cum dicenda sit potius corruptela. ⁋ Nec aliqua^d) monachi vel religiosi alii pluribus prioratibus vel ecclesiis curam animarum habentibus, etiamsi cura eadem, non per ipsos sed per presbyteros ad eorum presentationem per episcopos institutos preesse^e) presumant^f), absque dispensatione sedis apostolice speciali, nisi forte unus ex eis ab alio dependant^g), vel ad invicem sint annexi. ˓Si˒ secus factum est, ˓sit˒ irritum ˓ipso jure˒, et transgressores ˓sunt˒ eo ipso ineligibiles, et tanquam ambitiosi ab utroque penitus repellantur.

a) Corr. ut. – b) beneficia LrAu. – c) obtentum LrAu. – d) Corr. aliqui. – e) Habeat exercerceri pour preesse LrAu. – f) presumat LrAu. – g) dependeat LrAu.

(10^/13) De temporibus ordinat˓ion˒is⁴¹. ⁂

Observari precipimus, ut ˓nullus˒ episcopus vel quivis alius infanti vel conjugato, nisi religionem intrantibus, seu illiterato, aut homini dyocesis aliene tonsuram conferat clericalem, nec ad sacros ordines promoveat absque eorumdem superioris licentia speciali. ⁋ Superiorem autem hoc casu intelligimus episcopum de cujus dyocesis est oriundus tonsurandus hujusmodi vel etiam promovendus, vel habet, si^a) alibi natus fuerit, domicilium in eadem, seu in cujus dyocesi beneficium ecclesiasticum obtinet tonsuratus. Transgressores autem hujusmodi punientur prout in sacris canonibus diffinimur^b). /f. 38v/

a) Corr. licet. – b) diffinitur LrAu.

(10^/14) [De etate requisita in curato⁴².]

Observari precipimus ut nullus episcopus minori XXV annis beneficium ecclesiasticum cum cura animarum conferat nec ad obtinendum ipsum cum eodem dispenset de facto ; nec etiam dispenset quod qui XX annum non compleverit dignitates vel personatus^a) quibus animarum cura imminet, valeat obtinere. Si secus factum fuerit sit irritum ˓et inane˒ ipso jure. Extra, De etate et qualitate, cap. Permittimus⁴³ domini Bonifacii VIII Lib. VI⁴⁴.

a) prioratus LrAu.

(11). – 1303, 2 décembre, 15 février 1305 et 8 décembre 1326. – Statuts des conciles provinciaux de Nogaro, Auch et Marciac.

A. Livre rouge. – B. Copie partielle de A (11^/44) par Larcher, 21, 267 (n^o 209) sous le titre : Décrets du concile d’Auch, 1304. 

(11^/1)

[De clericis peregrinis^a)]⁴⁶.

Statuimus quod ordinarii clericos aut religiosos quoscumque de alienis dyocesibus se ad suas dyoceses transferentes ad divina officia publice non admittant sine suorum litteris prelatorum.

[Quia dicti peregrini de diversis partibus confluunt ad provinciam Auscitanam, et plures, ut creditur, non ordinati secundum canonicas sanctiones, et plures excommunicati, apostate et criminosi, suos episcopos metu suorum criminum fugientes, qui se asserunt mendaciter sacerdotes, in contemptum Dei et animarum : nullus in ecclesia sua recipiat clericum peregrinum ad officiandum sine litteris commendatariis ordinarii sui et licentia sui episcopi : alioquin clericus peregrinus sententiam excommunicationis incurrat.]

a) Ut clerici peregrini non recipientur sine litteris sui episcopi Mansi.

(11^/2) De officio archidiaconi⁴⁷.

Statuimus quod nullus archidyachonus de causis matrimoniorum vel sponsaliorum cognoscere, vel censura ecclesiastica uti valeat, sine mandato sui episcopi speciali ; et si aliter presumptum fuerit viribus careat ipso facto, nisi de prescripta legitime consuetudine aliud sibi competat in hoc casu.

(11^/3) De officio legati⁴⁸.

Ut fraus circa judices et conservatores sedis apostolice vel legatos ejusdem eorumque processus ac litteras in nostra provincia facilius evitentur, et ne vocandi et vocati coram eis indebite fatigentur laboribus et expensis precipiendo mandamus statuta domini nostri domini Bonifacii felicis recordationis, quondam sacrosancte Romane ac universalis Ecclesie summi pontificis quorum unum : Statuimus ut conservatores^a)49, ac aliud : Hac constitutione perpetuo valitura^b)50, necnon et domini Symonis quondam legati regni Francie, quorum unum : Cum juris remedia⁵¹ et aliud : Ceca cordis ambitio⁵² incipi-/f. 39/-unt frequenter in synodis publicari. ⁋ Et si contra predicta statuta vel aliquod eorumdem a quoquam^c) presumptum exstiterit, nullum^d), omnino decernimus et irritum et inane^e) ordinarii, cum eorumdem penis in ecclesiis sibi subjectis faciant publicare.

a) Sancimus ut conservatores au début de la décrétale Hac constitutione. Corr Statutum d’après LrAu, Baluze. – b) Les deux derniers mots absents LrAu, Baluze. – c) a quocumque LrAu. – d) illum Baluze. – e) omnino decernimus et irritum et inane absent dans LrAu, Baluze, Mansi.

(11^/4) De officio ordinarii⁵³.

Ut prelatorum, judicum, inquisitorum et visitatorum officium, eo fructuosius quo liberius valeat exerceri, presenti statuto universis et singulis, tam religiosis ˓quam˒ clericis ac laycis, duximus inhibendum ne ipsos impedire vel turbare presumant quominus in personis^a), locis religiosis, regularibus vel aliis eisdem subjectis liberum officii sui debitum excequantur. Alioquin si layci fuerint excommunicationis religiosi et clerici interdicti ipso facto incurrant sententias. Prelati vero si in premissis transgressores extiterint, per nos vel nostros judices animadversione debita puniantur.

a) privatis LrAu.

(11^/5-6) [De impedientibus executionem litterarum⁵⁴.]

\|Nota penam illorum qui abstulerunt litteras vel illas recipiunt.|/

Item si quis nuncios nostrorum suffraganeorum seu judicium^a) nostrorum suorumque missos per nos vel eos pro ˓con˒vocandis consiliis, synodis, citationibus vel executionibus faciendis, per se, alium vel alios, clam vel palam, impediverit, arrestaverit, litteras eisdem abstulerit, fregerit, deleverit vel occultaverit, percusserit, vel in premissis vel aliquo^b) premissorum dederit consilium, auxilium vel favorem, eo ipso sit excommunicationis vinculo irretitus⁵⁵. Et locum ubi talia perpetrata extiterint, usque ad condignam satisfactionem supponimus^c) ecclesiastico interdicto. Et nichilominus constitutionem per dominum Symonem⁵⁶ legatum quondam editam super hoc, publicari mandamus et eam /f. 39v/ penitus observari De penis, cap. I^d)57 quod incipit Cum juris utilitate^d) et est ultimum capitulum sui operis et legationis.

a) Corr. judicum LrAu, judices Baluze. – b) aliquod LrAu. – c) subponimus LrAu. – d) Corr. utilitas.

[Absolutionis beneficium ab excommunicationis sententia, vel quamcumque revocationem ipsius, aut suspensionem etiam interdicti, per vim vel per metum extortam, presentis constitutionis auctoritate omnino viribus vacuamus. Ne autem sine vindicta, violentiae crescat audacia ; eos qui absolutionis aut sententiae revocationis beneficium vi vel metu extorserint, excommunicationis sententiae decernimus subjacere⁵⁸.]

(11^/7) De hiis qui vi metu˓s˒ve causa fiunt⁵⁹.

Quicumque judices ecclesiasticos ad absolutionis vel relaxationis^a) cujuslibet excommunicationis, suspentionis vel interdicti sententiarum beneficium impendendum vi vel metu compulerit, per locorum ordinarios^b) excommunicatus publice nuntietur^c) ; et dictum absolutionis ˓vel relaxationis˒ beneficium denuntietur aliquatenus non tenere, et sit^d) absolutionem vel relaxationem hujusmodi obtinentes excommunicati vel interdicti denuntientur publice sicut prius⁶⁰.

a) Corr. absolutiones vel relaxationes LrAu. – b) ordinarium LrAu. – c) excommunicati publice nuntientur Baluze. – d) Corr. sic.

(11^/8) De foro competente^a)61.

•\|Nota penas contra judices temporales et alios quoscumque laycos qui prohibent ne in judicio Ecclesie in causis personalibus legitime partes litigent.|/

Prohibemus ne domini vel judices seculares^b) personas ecclesiasticas super actionibus personalibus coram se in^c) judicium^d) evocent, nec vocate venire ad allegandum coram eisdem fori privilegium teneantur. Et si ipsas coram se litigare super predictis compulerint, quoquo modo, per se vel ˓per˒ alios, eo ipso excommunicationis incurrant^e) sententiam, que nullatenus relaxetur, nisi lesis hujus˓mo˒di, de dampnis expensis et interesse per ipsos fuerit integre satisfactum, eorum processibus et sententiis super hujusmodi⁶² questionibus habitis et probatis^f) nichil omnino roboris habituris.

a) Corr. competenti. – b) temporales LrAu, Baluze, Mansi. – c) ad Baluze. – d) judicio LrAu, Mansi. – e) incurrent LrAu. – f) prolatis LrAu.

(11^/9) ⁋ •\|Nota contra conciliarios temporales qui contra Ecclesiam […]^a)|/

Item⁶³ quod de excommunicationis, suspentionis vel interdicti sententiis, scilicet an juste late fuerint vel injuste, vel de aliis causis spiritualibus vel excclesiasticis^b), seu alias ad forum Ecclesie, de jure vel de antiqua consuetudine spectantibus, se nullatenus intromittant, ne˓c˒ judices ecclesiasticos nec super ipsis recurrentes ad ipsos in hujusmodi quomodolibet impediant vel perturbent, nec super predictis dent consilium, auxilium vel favorem, aliter predicte excommunicationis sententia *\|Verte folium LXI in * hoc signo^c).|/ /f. 41 [=40]/ sint legati^d), que nisi satisfactione^e) facta prius fuerit minime relaxetur⁶⁴.

a) Verbe final illisible. – b) Corr. ecclesiasticis. – c) bp, fin du paragraphe en tête du f. 41. – d) Corr. ligati. – e) satisfactio LrAu.

(11^/10) [Qualiter observatio juramenti pertinet ad judicem ecclesiasticum⁶⁵.]

Si qui layci, principaliter vel fidejussorio nomine, super contractibus, vel alias juramento prestito, vel fidei interpositione, se obligaverint, poterunt super hujusmodi sub ecclesiastico judice conveniri, ad cujus forum, ratione juramenti vel interpositionis fidei cause hujusmodi cognitio noscitur pertinere.

[Provida deliberatione adjicimus statuendo, quod si aliqui personas ad immunitatem ecclesiasticam pertinentes de eadem immunitate violenter abstraxerint, si sic extrahentes contingat ad dictam immunitatem confugere, sive recursum habere, non gaudeant immunitate predicta, nec etiam defendat eosdem, quia manifesti juris est, quod non detur eis ab ecclesia scandalum generari. Ut ecclesiae nostrae provinciae personaeque ecclesiasticae in plenitudine aliquid statuendo praecipimus observari statutum domini Guidonis^a)66, in quo inter alia continetur ut omnes qui nova pedagia constituunt, et qui antiqua ad clericos et res ipsorum extenderint, eo ipso sint excommunicationis sententia ligati⁶⁷.]

a) Corr. Simonis.

(11^/11) De jurejurando puniendo Extra titulo, cap. finale, Lib. VI Bonifacii VIII⁶⁸.

[De observatione statutorum⁶⁹.]

Cum contingat interdum quod nonnulli prelati, canonici seu clerici, domini, officiales, ministri seu alii quicumque layci, in novitate sue creationis, vel alias, jurant generaliter se consuetudines, statuta, scripta vel non scripta, ecclesiarum seu locorum aliquorum inviolabiliter observare, cum juramentum non sit ad iniquitatis vinculum institutum, precipimus publicari frequenter in synodo^a) hujus˓modi˒ juramenta ad impossibilia, illicita, seu libertati ecclesiastice^b) obviantia, aliquatenus non extendi : ⁋ nec jurantes hujusmodi qualitercumque vel sub quacumque forma verborum nisi ad licita, possibilia, et libertati ecclesiastice non obviantia, non autem ad alia, per prestationem hujus˓modi juramenti˒ obligare^c)70. Extra, eodem titulo, cap. I˓I˒, Lib. VI domini Nicholay III⁷¹.

a) synodis LrAu, Baluze, Mansi. – b) Ecclesie LrAu. – c) obligantur LrAu, obligari Baluze, Mansi.

(11^/12)

[De jure privilegio mulierum⁷².]

Dum^a) statutum sit quod mulieres, alienationibus dotum vel donationem^b) propter nuptias consentientes non contravenire, proprio juramento firmantes, teneantur juramenta hujus˓modi˒ non vi vel dolo prestita observare. ⁋ Si judices seculares eisdem^c) contra prefatas alienationes audiverint, cum eis constiterit de hujusmodi juramento post duos menses a publicatione consti-/f. 41v [=40v]/-tutionis hujusmodi, in excommunicationis sententiam incidant ipso facto. Extra, eodem titulo, Ho’^d) mulieres, domini Bonifacii VII˓I˒ Lib. VI.

a) Corr. cum. – b) Corr. donationibus LrAu, Mansi. – c) Corr. easdem.– d) Corr. Licet ?

(11^/13) Pena est de novo aposita^a).

a) Mention écrite à la suite de la rubrique finale de (11^/12) mais concernant (11^/13).

[De perjuriis⁷³.]

•\|Nota penam perjurii.|/ •\|Pena perjurii|/

Statuimus ut quicumque, in transgressione juramenti manifeste fuerint deprehensi, ad mandatum nostrum, suffraganeorum, officalium nostrorum vel eorum, vel judicis sedis apostolice competentis, prout ad quemlibet talium jurisdictio noscitur pertinere, in ecclesia eorumdem publice denuntientur perjuri. Qui^a) si admoniti satisfacere noluerint, ex tunc excommunicentur, candelis extinctis et pulsatis campanis, singulis diebus dominicis et festivis, et denuntientur intestabiles^b) et infames ; nec ad testimonium vel ad actus legitimos admittantur ; nec in foro penitentie, preterquam in mortis articulo, absolvi valeant, nisi a nobis vel suffraganeis nostris, prout eis subsunt, vel ab illo seu illis qui a nobis seu^c) ipsis super hoc mandatum habuerint speciale : et nomina talium, ne late˓a˒nt per rectores in ecclesiis ascribantur^d). Et hoc statutum frequenter in ecclesiis cathedralibus et parrochialibus precipimus publicari. Officiales autem qui in observatione predicti statuti negligentes scienter extiterint, ipso facto, ingressum ecclesie usque ad mensem sibi^e) noverint interdictum.

a) Quod LrAu, Mansi. – b) intestibiles LrAu. – c) vel LrAu, Mansi. – d) scribantur LrAu, Mansi, conscribantur Baluze. – e) se LrAu, Mansi.

(11^/14) De exceptionibus⁷⁴.

Si seculares judices exceptionem de re per ecclesiasticum judicem judicata, ubi ad eum^a) pertinet cognitio^b) de consuetudine vel ˓de˒ jure, coram ipsis proposita^c) recusent admittere eo ipso eosdem tamdiu ecclesiastico interdicto volumus subjacere quousque dictam exceptionem duxerint admittendam^d). /Extra, eodem titulo, Cum quidam Lib. VI, [pena non] est de novo aposita^e).\

\|Reverte ad signum **^f)|/

a) eos LrAu et Mansi. – b) jurisdictio Baluze. – c) Corr. propositam d’après LrAu, Baluze, Mansi. – d) dictas exceptiones duxerint admittendas Mansi. – e) d) Placé après De appellationibus (11^/15) mais concerne (11^/14). – f) bp, renvoi au début du folio précédent.

(11^/15) De appellationibus⁷⁵.

/f. 40 [=41]/ **

Cum honor debitus superioribus ex hobedencia et reverentia et ordo confundatur ecclesiasticus si sua juridictio unicuique non servetur, statuimus ut suffraganei ecclesie Auxitane eorumque^a) officiales et vicarii ipsis suffraganeis agentibus in remotis, appellantes, vel alias ad nos recurrrentes vel nostram curiam, ubi ad nos jurisdictio pertinet de consuetudine vel de jure, non impediant quomodolibet, vel perturbent, nec judicant^b), statuant, precipiant aliquid, nec fatigent eorum subditos aliquatenus per se, alium, vel per alios, quo minus nostras^c) vel nostre curie seu commissariorum nostrorum mandata in premissis libere exequantur. ⁋ Item quod causas quarum examinatio vel decisio ad eosdem de jure vel de consuetudine pertinent, cognoscendas vel diffiniendas alicui non committant in fraudem, ut ad eosdem suffraganeos, vicarios vel^d) officiales primo appellatio def{f}eratur^e) ; nec super premissis vel aliquo premissorum, dent ˓auxilium˒, consilium vel favorem. Suffraganei in predictorum aliquo delinquentes ingressus^f) ecclesie per mensem^g), ceteri vero ecclesiastico interdicto eo ipso usque ad^h) condignam satisfactionem se noverint subjacere⁷⁶.

a) eorumdem LrAu, Mansi. – b) Corr. judicent d’après LrAu, Baluze, Mansi. – c) Corr. nostra d’après LrAu, Mansi. – d) vel omis LrAu. – e) suffraganeos vicarios prior appellatio deferatur Mansi. – f) ingressum Baluze. – g) sibi noverint interdictum ajout Baluze. – h) ad omis Baluze.

(11^/16) De vita et honestate clericorum⁷⁷.

Circa vitam et honestatem clericorum vel sacerdotum, religiosorum, clericorum et laycorum, statuta per nos seu predecessores nostros, aliter in consiliis provincialibus edita, precipimus firmiter observari ; et quod suffraganei in suis dyocesibus statuant, informent, corrigant et emendent, prout saluti predictorum viderint expedire.

[Praecipimus statuendo quod rectores ecclesiarum, missas in suis ecclesiis celebrantes, saltem unum clericum superpelliceo indutum, qui sibi ministret in obsequio divinorum, necessario habere teneantur⁷⁸.]

(11^/17) [De horis dicendis⁷⁹.]

Statuimus quod omnes clerici in sacris ordinibus /f. 40v [=41v]/ constituti, et beneficium ecclesiasticum maxime cum cura obtinentes, et omnes religiosi clerici ad omnes VII ˓h˒oras canonicas omni diligenter nam ad eas dicendas die^a) vigilent sunt ex debito obligati, nisi eosdem infirmitatis gravitas excusaret ; et quam frequentius poterunt^b), ad eas dicendas ad ecclesias conveniant, horis et temporibus constitutis. Tempore vero interdicti, misse celebrentur et alia dicantur officia divina singulis diebus in ecclesiis et monasteriis sicut prius nisi polluta fuerint sanguinis vel seminis^c) effusione, submissa tamen voce, januis clausis, [excommunicatis et interdictis exclusis,] campanis etiam non pulsatis. In festivitatibus vero Natalis Domini, Pasche, Penthecostes, et Assumptionis Virginis gloriose campane pulsentur et januis apertis, alta voce, divina officia sollempniter, celebrentur, interdictis admissis sed excommunicatis exclusis. ⁋ Precipientes nichilominus firmiter observari quod canonici, religiosi et clerici cathedralium, et collegiatarum ecclesiarum qui in ecclesiis predictis ad divina dicenda officia non conveniunt, etiam tempore interdicti, distributiones cotidianas, in quibuscumque rebus consistant, preterquam illud quod datur loco prebende ordinarie, nec anniversaria defunctorum, accipiant^d), consuetudine contraria non obstante ; sed inter ipsos^e) qui in ipsis divinis officiis interfuerint, communiter dumtaxat dividantur. Et si absentes, qui in ipsis divinis officiis non interfuerint, aliquid de premissis per se vel per alium preceperint^f), preceptorum^g) dominium non acquirunt^h) et ad restitutionem eorum˓dem˒ sintⁱ⁾ astricti : et nichilominus ad eam faciendam per cen-/f. 42/-suram ecclesiasticam compellantur nisi eos causa legitima excusaret. Extra, De clericis non residentibus⁸⁰ et De sententia excomnunicationis, Alma domini Bonifacii VIII Lib. VI⁸¹.

a) die qualibet Baluze, omni die Mansi. – b) potuerint Baluze, absent Mansi. – c) semine LrAu. – d) recipiant LrAu, Baluze, Mansi. – e) illos LrAu, Baluze, Mansi. – f) Corr. perceperint LrAu, Mansi, receperint Baluze. – g) Corr. perceptorum LrAu, Baluze, perceptores Mansi. – h) Corr. acquirant. – i) sunt LrAu, Mansi.

(11^/18)

[De nocte non ire⁸².]

Ut laycorum scandalum evitetur et clerici ab illicitis arceantur, statuimus et^a) in locis in quibus post sonitum^b) campane seu buccine de nocte layci ˓ire˒ sine lumine prohibentur, clerici sine lumine non incedant. Si contra fecerint, pene qua^c) propter hoc in locis quibuslibet^d) layci˓s˒ imponitur, esse^e) precipimus auctoritate statuti hujusmodi^f) subjacere, vel plus, vel minus, prout ordinariis eorumdem^g) videbitur faciendum, per capellanos vel officiales ordinariorum locorum eorumdem, ordinariorum nomine, ab ipsis clericis exigenda^h) ; quamⁱ⁾ si requisiti solvere noluerint, dupplicatam solvere compellantur ; et idem de banno fructuum aliorumque excessuum^j) precipimus observari.

a) Corr. ut. – b) per sonitum Baluze. – c) Corr. que. – d) quibus LrAu, Baluze. – e) Corr. eos d’après LrAu, Mansi. – f) hujus LrAu, Mansi. – g) eorum LrAu, Mansi. – h) exigende LrAu, Mansi, exigendam Baluze. – i) quod LrAu, Mansi. – j) Ces deux mots absents LrAu, Baluze, Mansi.

(11^/19) ⁋ Item quod nullus laycus, clericum vel personam ecclesiasticam capiat sine suorum ordinariorum licencia speciali⁸³.

(11^/20) De sepulturis⁸⁴.

Observari precipimus ne religiosi vel seculares clerici, cujuscumque status aut condicionis existant, inducant aliquos ad novendum^a), jurandum fide interposita, seu alias promittendum, ut apud eorum ecclesias eligant sepulturas, vel jam electam ulterius non immutent ; si secus egerint, talis electio nulla erit, et apud illas ecclesias sepeliri debebunt, apud quos^b) de jure sepeliendi fuissent, si, alia^c) sepultura non electa, forsitan decessissent ; et ipsi, si contra fecerint, et eorum ecclesie^d) et cimiteria penis super hoc editis subjacebunt⁸⁵.

a) Corr. vovendum. – b) Corr. quas. – c) alias Baluze. – d) ecclesia LrAu.

(11^/21) Extra, De sepulturis, cap. I, Lib. VI.

[Ut jus ecclesie parrochialis servetur⁸⁶.]

Ut honor debitus matrici ecclesie per ejusdem parrochianos et /f. 42v/ subditos observetur, in quo^a) consueverunt celesti pabulo refici dum viveba˓n˒t, et juxta Apostolum sint consolationum socii qui fuerant^b) passionum, statuimus ut quicumque⁸⁷ extra suam parrochialem ecclesiam elegerit sepulturam, [ejus corpus ante ipsius sepulturam], si in sua parrochia vel juxta^c) decesserit^d), vel ad ipsam deportari contigerit, matrici ecclesie sollempniter^e) presentetur et eidem reddatur de funeralibus debitum, prout de jure vel in parrochia decedentis est fieri consuetum. Contrarium facientes ipso facto ecclesiastico subjaceant interdicto, et transgressorum nomina per rectores locorum ordinariis intimentur, ut interdicti sententiam a subditis observari faciant et, prout justum fuerit aggravari^f).

a) Corr. qua. – b) fuerunt LrAu, fuere Mansi. – c) vel juxta absents LrAu, Mansi. – d) excesserit Mansi. – e) Mot absent Baluze. – f) aggravent LrAu, Mansi.

(11^/22) [De sepulturis⁸⁸.]

Firmiter precipimus observari ut nullus fidelis, cujuscumque status, conditionis, nobilitatis, dignitatis, etiam^a) episcopalis titulo insignitus^b), ubicumque debitum nature persolvens, ejus corpus membratim in diversis locis eligat sepeliri nec aliqui^c) corpus deffuncti, quodam impio pietatis affectu, trucilenter^d) exenteretur^e) aut illud membratim vel frustatim, alias vel in frustra inhumaniter considerantes^f), ipsum subsequentes^g) aquis immersum exponant ignibus descequendum^h), ut tandem, excussis a carne ossibus, ea sejuncta a carne alibi tumulentur ; ymo, si comode fieri poterit, corpus defuncti absque divisione deferatur ad locum in quo vivens elegeritⁱ⁾ sepeliri, aut in civitate, castro, vel loco ubi decesserit, tradatur ad tempus ecclesiastice sepulture ; ita quod, demum incinerato corpore, ossa ibidem remaneant, aut ad locum ubi vivens sepulturam elegerat^j) et deportentur^k) et tu-/f. 43/-mulentur^l) ibidem. Contrarium facientes ipso facto se noverint excommunicationis vinculo innodatos, a qua non poterunt, preterquam in mortis articulo, nisi per sedem apostolicam liberari. Et nichilominus corpus quod sic fuerit inhumaniter pertractatum ecclesiastica careat sepultura. Extra, eodem titulo De testamentis^m), domini Bonifacii VIII Lib. VI, Extravagans est.

a) etiamsi Baluze. – b) Ces quatre mots absents LrAu, Mansi. – c) Corr. aliquod d’après LrAu, Mansi. – d) Corr. truculenter. – e) exenterent Baluze. – f) Corr. concidentes d’après LrAu, Baluze, concidatur Mansi. – g) Corr. subsequenter d’après LrAu, Baluze, Mansi. – h) Corr. decoquendum d’après LrAu, Baluze, decoquendo Mansi. – i), j) elegit LrAu, Mansi. – k) deportetur LrAu, Mansi. – l) tumuletur LrAu, Mansi. – m) Corr. sepulturis.

(11^/23) [Ut pax inter curatos et prelatos servetur⁸⁹.]

Volentes inter preleatos^a) et rectores ecclesiarum questionis et scandali materiam amputare, ut inter eosdem pacis tranquillitas vigeat et fervor exestuet caritatis, precipimus firmiter observari constitutionem editam per dominum Bonifacium papam VIII que incipit Super cathedram^c) preeminentie pastoralis electionis^d)90.

a) Corr. prelatos. – b) estuet LrAu, Baluze. – c) custodiam Mansi. – d) Mot absent Baluze, Mansi.

(11^/24) Extra, predicta decretali, De testamentis, eodem titulo, Lib. VI ⁹¹.

Si vero super electionem^a) sepulture alicujus defuncti in dubium revocentur, ad ordinarium vel officialem ipsius^b) sub cujus jurisdictione degebat tempore mortis ejus, protinus recurratur ; qui, sumarie^c) et absque figura et strepitu judicii, de dubio cognoscens, hujusmodi^d) antequam corpus defuncti tradatur ecclesiastice sepulture, si possit absque errore et scandalo reservare^e), breviter predictam diffiniat questionem : et quod inde diffin˓i˒verit^f), appellatione cessante, excecutioni debite demandetur. Si vero cause cognitionem, vel propter officialis abscentiam, decisionem dicti dubii differri contingat et cadaver hujusmodi absque scandalo inhumatum nequeat reservari, si in parrochia sua hujusmodi obierit, in eadem, si vero in alia, in ipsa absque ipsarum parcium prejuditio tumuletur^g) quousque dubium dictum fuerit terminatum. Si qui autem premissis contradictores extiterint aut rebelles, recipiendo ipsum corpus, alibi deportan-/f. 43v/-do, sepeliendo, dando consilium, auxilium, vel favorem, eo ipso ecclesiastico subjaceant interdicto, a quo nullatenus liberentur quousque ad cognitionem ordinarii de premissis satisfactionem fecerint competenter^h).

a) Corr. electione. – b) illius LrAu. – c) sumpmarie LrAu, summarie Baluze. – d) hujus LrAu. – e) reservari LrAu. – f) diffinierit LrAu, diffiniverit Baluze. – g) tumulentur LrAu. – h) Corr. competentem.

(11^/25) De decimis⁹².

•\|Nota quod non est concedenda licencia accipiendi tonsuram nec danda per ordinarium filiis laycorum detinentium decimas.|/

Porro cum nonnulli la˓y˒ci decimas detineant in plerisque locis provincie Auxitane, non absque exempli pernicie gravique suarum periculo animarum, statuendo precipimus ut per laycorum^a) episcopos ipsas decimas abjurare, resignare, dimittere et ecclesiis restituere juris remediis quibuscumque peterunt^b), absque diffugio compellantur ; super quibus ipsorum ordinariorum conscientias intendimus honerare^c). Mandantes nichilominus quod tam⁹³ detentores ipsarum decimarum, ante ipsarum restitutionem plenariam, si decesserint, cum eosdem detentores in mortali non sit dubium decessisse peccato, quam eorum filii, et filie^d) et familie, sepultura careant christiana, nec ipsi, nec eorum filii usque ad IIII generationem inclusive, ad tonsuram clericalem, sacros ordines vel ecclesiastica beneficia aliqua admittantur^e). Si ˓qua˒ eis aliter collata extiterint beneficia, [eorum collatio nullam habeat roboris firmitatem, et beneficia aliis^f)] eorum libere conferantur. Si vero ordinarii predictis tonsuram, sacrum ordinem, beneficium ecclesiasticum quodcumque aliter contulerint, ab illorum eo ipso per annum noverint se collatione suspensos^g), et loca ubi sepulti fuerint, per annum subjaceant ecclesiastico^h) interdicto⁹⁴. Quam constitutionem in synodis frequenter precipimus publicari, ut nemo super istis se valeat per ignorantiam excusare. ⁂ ⁋ Item omnes layci indistincte ad prestationem decimarum de novalibus, vineis et possessionibus suis, per excommunicationis in personas et interdicti in terram sententias, per ordinarios compellantur, /f. 44/ et si requisiti, sine solutione vel satisfactione predictarum decimarum decesserint, christiana careant sepultura.

a) Corr. locorum. – b) Corr. poterunt d’après LrAu, Mansi, potuerint Baluze. – c) Corr. onerare. – d) uxores LrAu, et filie omis Baluze. – e) admittentur LrAu. – f) Ligne sautée sans doute en raison de la répétition de eorum. – g) suspendi LrAu, Mansi. – h) Mot omis LrAu, Mansi.

(11^/26) [Item de decimis. Quod decima prefferatur agreriis^a)95.]

Cum decime et primicie ex^b) ordinatione^c) divina ecclesiis debeantur, statuendo precipimus ut possessiones^d) terrarum in garba, vinearum in vindemia, virgultorum, pratorum, aliarumque possessionum cultores, statim ex eis collectis fructibus et fetuum^e) animalium quorumcumque, ex quo materno non indignerint^f) nutrimento, novem partibus sibi retentis, decimam partem immediate dent^g) integre de predictis, nullis inde primiciis^h) deductis tributis, censibus, expensis agrariisⁱ⁾ seu servitiis aliis, necnon de omnibus aliis bonis licite acquisitis, ecclesiis quibus debentur, censura ecclesiastica per locorum ordinarios compellantur, contraria de^j) consuetudine qualibet quam tollimus non obstante. ⁋ Item de primiciis predictorum, in quodam^k) jure vel de consuetudine debitis^l), precipimus observari. Si vero aliquid predictorum fructuum vel fetuum ad dominos, emptores, servitores, mercenarios vel quoscumque alios, non decimatum seu non primiciatum transiverit, ecclesia seu rector solutionem decimarum^m) et primiciarum a quo maluerit eorumdem poterit vendicare. Uno tamen solvente, alter remaneat liberatus.

a) angariis Mansi. – b) ex omis Mansi. – c) primicie eorum ordinatione LrAu. – d) possessores LrAu, Baluze. – e) felibus LrAu, Baluze. – f) Corr. indiguerint. – g) subsequentem LrAu, Mansi. – h) Corr. primitus. – i) aggreriis LrAu, agreriis Baluze, Mansi. – j) Mot inutile, absent LrAu, Baluze, Mansi. – k) in quantum est de LrAu, Mansi, quota Baluze. – l) debitum LrAu, Mansi. – m) decimatorum LrAu.

(11^/27) [Ne impediantur decime⁹⁶.]

Precipimus publicari quod nulli religiosi vel alii in sermonibus suis, confessionibus suis, vel alibi de cetero talia presumant proponere que audientium animos a decimarum vel aliarum rerum ecclesiis, monasteriis, hospitalibus seu aliis piis locis debitarum solutione retrahant^a), vel corrumpant^b), ymo verbo et opere informent eosdem, ut ab|d| solotionem^c) predictorum prompte voluntatis animo sint attenti. /f. 44v/

a) trahant LrAu. – b) corripiant LrAu. – c) Corr. solutionem.

(11^/28) Extra, eodem titulo, Lib. VI, Discretioni tue.

[De pauperibus rectoribus⁹⁷.]

Provideri precipimus per locorum ordinarios quod ubi^a) rectores ecclesiarum sibi subjectarum de redditibus suarum ecclesiarum nequeunt commode sustentari, nec alia incumbentia honera^b) subportare, tantum de decimis suarum parrochiarum eisdem rectoribus per quoscumque percipientes easdem, tam exemptos quam non exemptos facia˓n˒t assignare^c), quod exinde possint comode sustentari et episcopalia jura solvere et alia incumbentia honera^d) subportare. ⁋ Item quod religiosi exempti et non exempti de terris et possessionibus acquisitis actenus et amodo acquirendis decimas integre solvant illis ecclesiis quibus possessiones eedem et terre fuerant primitus decimales. Super hiis enim est ipsis ordinariis, nisi de rebus exemptis agatur, jurisdictio a˓t˒tributa.

a) si Mansi. – b) Corr. onera. – c) assignari Mansi. – d) Corr. onera.

(11^/29) De capellanis monachorum et religiosis⁹⁸.

Universis episcopis observari precipimus quod presbyteri seu rectores, per religiosos in eorum ecclesiis in quibus jus obtinent patronatus presentati, et per episcopos instituti, ab eis nisi per episcopos et ex causa {causa} rationabili non valeant ammoveri, quia ex quo instituti in eis sunt, censentur perpetui, consuetudine vel statuto quolibet contrario non obstante. Extra, eodem titulo, cap. Presbyteri, Lib. VI.

(11^/30)⁹⁹.

Religiosi vero et monachi quibus, ne a quoquam interdici, suspendi vel excommunicari valeant, a sede forte apostolica est indultum, si ad aliqua pia loco^a) vel prioratus ordinariis subjectos, destinati fuerint per superiores suos, ut ibi regant ipsos, velut proprii ipsorum locorum ministri, seu ˓ipsi˒ mo^b)-/f. 45/-nachi resideant in eisdem, quamdiu morantur^c) in illis, ratione eorumdem locorum seu prioratuum, non solum in predictis, sed etiam in aliis possunt^d), si deliquerint^e), a suis ordinariis puniri prout justicia suadebit. Extra, De privilegiis, Volentes cum in eos autem, Innocentii IIII, Lib. VI¹⁰⁰.

a) Corr. loca. – b) Réclame de cahier : nachi. – c) morentur LrAu. – d) possint LrAu. – e) delinquerint LrAu.

(11^/31) ⁂.

[Quod non fiat nova fundatio sine licencia¹⁰¹.]

Observari precipimus ut ordinarii in suis diocesibus religiosis exemptis^a) non permittant construere oratoria seu capellas in locis non exemptis sine ipsorum ordinariorum licencia speciali, nec sic in constructis, ipsi exempti celebrent vel faciant celebrari divina, nec tempore interdicti in locis etiam^b) exemptis, nisi prout eis a jure vel speciali privilegio est concessum. Si contra fecerint, per episcopos compescantur ; et si conservatores ipsorum exemptorum propter hoc in ordinarios aliquas sententias tulerint, tanquam a jure revocant^c) nullatenus observentur. /Extra, De privilegio, Cum auctoritate, Alexandri IIII, Lib. Sextus^d)102.\

a) religiosos exemptos LrAu et Mansi. – b) etiam absent LrAu, Baluze, Mansi. – c) Corr. revocate d’après LrAu, Baluze, Mansi. – d) Placé après De sensibus et procurationibus (11^/32) mais concerne (11^/31).

(11^/32) De sensibus^a) et procurationibus¹⁰³.

Ex querelis quamplurimum^b) rectorum ecclesiarum intelleximus quod archidyachoni in suis archidiaconatibus, prout ad eos pertinet, visitationis officium impendentes, ex multitudine honerosa^c) quam secum tunc ducunt, et plus quam expediat vel deceat, gravantur^d) nimirum^e) in expensis. ⁋ Nos volentes super hoc utilitatem^f) providere, rectoribus ecclesiarum parrochialium que in proventibus in nostra provincia, ut plurimum sunt tenues et exiles, sacro approbante consilio, duximus statuendum ut nullus archidiaconus, dum visitat archidiachonatum suum, ultra quinque equitaturas – in quibus salmerium si ducat, intelligimus, cum quinque garsionibus^g) peditibus, non cum /f. 45v/ canibus vel avibus venatoriis – secum ducat, pro illis tantum procurationum^h) in victualibus non sumptuosam vel in peccunia ˓nisi˒ a volanteⁱ⁾ dare¹⁰⁴, quam pecuniam pro una procuratione integra XXX sol. turonen. parvorum vel valorem taxamus, una die recipiat, a visitata ecclesia ad hoc sufficienti, nullis per archidiaconum, si magis quam in peccunia, ut permittitur, procurationem in victualibus recipere voluerit, ad prandium invitatis.

a) Corr. censibus. – b) quamplurium LrAu, Mansi, quamplurimorum Baluze. – c) Corr. onerosa– d) graventur LrAu, Mansi. – e) Corr. nimium. – f) utiliter LrAu, Baluze, Mansi. – g) gartionibus LrAu, garconibus Mansi. – h) Corr. procurationem d’après LrAu, Mansi. – i) Corr. volente.

(11^/33) ⁋ Si autem una ecclesia ad dictam procurationem prestandam absque gravamine non sufficiat, aliqua vel alique de aliis circumvicinis ecclesiis visitatis tamen primitus, contribuant prout eorum subpetierint facultates. Si autem unus rector plures teneat ecclesias sibi pro uno beneficio assignatas etiam^a) omnes simul vel divisim visitaverit, nisi ad unam pro illis procurationem rector earum minime teneatur.

a) et LrAu et Mansi, etiamsi Baluze.

(11^/34) Sit etiam cautus archidiachonus¹⁰⁵ visitare volens, ut in principio sue visitationis, omnes et singulos quos secum tunc ducere voluerit sic informet, quod nec ipse nec quisquam suorum aliquod munus^a), quodcumque sit et qualicumque^b) offeratur, recipiat, nulla per eos vel aliquos eorumdem in predictis exquisita^c) fraude vel aliquo predictorum. Si autem contra^d) presumptum fuerit, recipientes^e) usque ad restitutionem dupli illius quod receperint ecclesie vel rectori a quo receperint faciendam excommunicationis sententie ipso facto se noverint subjacere. Archidiaconus autem contra presentem constitutionem in aliquo veniens tamdiu ab officio et beneficio eo ipso noverit se suspensum, quousque de duplo hujus^f), se recipere^g) et ultra pretexatum modum visitandi, gravando^h) ecclesias vel rectores earum, ipsis per ipsum fuerit plenarie satisfactum, nulla /f. 46/ eis in hoc dantium remissione, liberalitate seu gratia valitura. Et si ˓a˒ personis et locis non visitatis, peccuniam, donum spe future visitationis vel comminationis quocumque quesito colore seu figmento, per se, alium vel alios receperint, eo ipso penis subjaceant supradictis. Si autem ultra predictum numerum duxerint, vel petierint, juste poterintⁱ⁾ denegari. Nam quod de predicto numero duximus, debet intelligi secundum tollerantiam in illis locis in quibus ampliores sunt redditus, et ecclesiastice^j) facultates. In pauperibus autem tantam volumus tenere mensuram, ut, ex accessu majorum^k), minores non debeant se gravare^l), nec sub tali indulgentia, illi qui paucioribus equis actenus ut solebant, ducendi plures cum ˓cre˒dant^m) sibi indulta˓m˒ de cetero potestatem.

a) muneris LrAu. – b) Corr. qualitercumque d’après LrAu, Baluze, Mansi. – c) acquisita LrAu, acquisito Mansi. – d) Mot absent LrAu, Mansi, contra hoc Baluze. – e) percipientes LrAu, Baluze, Mansi. – f) Corr. hujusmodi LrAu, Baluze, Mansi. – g) Corr. si receperit LrAu, Baluze, Mansi. – h) agravando LrAu, Mansi. – i) poterit Mansi. – j) ecclesie LrAu, Baluze, Mansi. – k) majoris LrAu, Mansi. – l) non se doleant gravari LrAu et Mansi, non doleant se gravari Baluze. – m) credant LrAu, Baluze, Mansi.

(11^/35) De consecratione ecclesie vel altaris¹⁰⁶.

Licet ecclesia nondum consecrata, ex quo est divino cultui dedicata et ibidem sunt divina officia celebrata, cum consecrata eodem gaudeat privilegio immunitatis ecclesiastice ac etiam libertatis, statuimus ut si ipsam pollui contigerit seminis vel sanguinis effusione hominis violenta, vel in ipsa, vel in ejus cimiteriis, excommunicatorum, interdictorum, hereticorum, scismaticorum, paganorum vel judeorum corpora sepeliri, corporibus vel ossibus hujusmodi, si ab aliis^a) discerni poterunt, exhumatis et extra ecclesiam et cimiteria procul ejectis, debe˓n˒t ecclesia et cimiterium [reconciliari protinus per episcopum tantum et non alium aspersione aque sollempniter benedicte. Si vero de facto inferior episcopo ecclesiam et cimiterium^b)] hujusmodi vel ecclesiam consecrata˓m˒ reconciliare presumpserit, eo ipso sit^c) ecclesiastico suppositus^d) interdicto.

a) iis LrAu – b) Membre de phrase sauté par le copiste, certainement en raison de la répétition de ecclesiam et cimiterium. – c) sit absent LrAu, Mansi. – d) supponitur LrAu, Mansi.

(11^/36) De reliquiis et veneratione sanctorum¹⁰⁷. /f. 46v/

Ad divini honorem nominis, gloriam, exaltationem catholice fidei, meritumque fidelium et salutem, statuendo, sacro approbante^a) consilio, observari precipimus ut de cetero annis singulis, perpetuo in ecclesiis quibuscumque provincie nostre festa beatorum apostolorum Domini nostri Jhesu Christi Salvatoris nostri omnium qui, viventes in carne, suo precioso sanguine sanctam Dei Ecclesiam plantaverunt^b), IIII^or evangelistarum, quorum fideli studio, effugatis tenebris, veritatis lumine^c) effulsit^d) ; et IIII^or doctorum confessorum sancte matris Ecclesie, Gregorii, Augustini, Ambrosii antitistum^e), et Jeronimi venerabilis presbiteri, quorum doctrinis ac verborum fecundiis^f) tota fabrica ejusdem Ecclesie, velut quibusdam rutilantibus gemmis, est illustrata fulgoribus^g) sub officio duplici sollempniter perpetuis futuris temporibus^h) celebrentur.

a) probante LrAu. – b) plantarunt LrAu. – c) Corr. lumen Baluze, litera LrAu. – d) transfulsit LrAu, refulsit Baluze. – e) Corr. antistitum. – f) Corr. facundiis Baluze, facundia LrAu. – g) Ces trois mots absents LrAu. – h) Ces trois mots absents LrAu, Baluze.

(11^/37) Extra, eodem titulo, capitulum I, Lib. VI.

[De sancta Martha¹⁰⁸.]

Cum Dominus noster Jhesus Christus, eternus Dei filius, speciali prerogativa [amoris] beatam Martham sororem ˓beate˒ Marie Magdalene honorandam docuerit^a) ad ejus hospicium declinando quo^b) circa ejusdem Domini Redemptoris ac Salvatoris nostri ministerium sollicitam curam gessit, per quam etiam^c) vita designatur activa, que contemplative suavi et secure, tanquam fructuosior et utilior anteferatur^d), digna^e) est, ut eandem ejusdem Domini nostri Jhesu Christi hospitia^f) in Dei Ecclesia dignis laudibus attollamus.

a) decreverit Baluze, Mansi. – b) Corr. que. – c) et LrAu, Mansi. – d) Corr. antefertur – e) Corr. dignum. – f) Corr. hospitem.

(11^/38) ⁋ Idemque^a) de consensu consilii precipiendo statuimus ut IIII^to kalendas Augusti sub^b) officio IX lectionum ejus festum celebretur quolibet anno, in omnibus et singulis ecclesiis provincie Auxitane, mandantes ut omnes episcopi ˓in˒ omnibus /f. 47/ ecclesiis, prout eis subsunt, festum hujusmodi in kalendariis earumdem, ut predicitur, more^c) aliorum sanctorum dicta die faciant annotari.

a) ideoque Baluze, Mansi. – b) sub absent Baluze. – c) a more LrAu.

(11^/39) [Contra questores, quod non predicent nisi tantum continentiam litterarum nec portent crucem neque cathenam¹⁰⁹.]

•\|Nota de questoribus.|/

Ut reliquie sanctorum majori reverentia in posterum habeantur, et ne simplicitas christiana variis figmentis ac falsis documentis decipiatur, sicut occasione questus in plerisque locis fieri consuevit, observari precipimus ut antique reliquie amodo extra capsas vel vasa nullatenus ostendantur, nec exponantur venales, inventas autem de novo nemo venerari presumat^b), nisi a Romana Ecclesia fuerint approbate ; nec questor aliquis permittatur portarunt^c) reliquias, crucem, vel cathenas, nec publice in ecclesia^d) predicare ultra suarum continentiam litterarum propter falsa que quandoque interserunt, nisi de ordinariorum licencia speciali. Et si contra presumptum fuerit alias^e) extiterit, ab ipsis debite puniantur. /Extra, eodem titulo, capitulum finale^f)110.\

a) falcis LrAu. – b) presumpserit LrAu. – c) Corr. portare. – d) ecclesiis LrAu. – e) Ces deux mots absents LrAu, Baluze. – f) Placé après De ecclesiis hedificandis (11^/40) mais concerne (11^/39).

(11^/40) De ecclesiis hedificandis¹¹¹.

Cum presens et visibilis Ecclesia militans triumphanti celesti civitati Jherusalem non immerito comparetur, et locum ubi sanctissimum corpus Domini nostri Jhesu Christi conficitur et conservatur, et nostre reconsiliationis ad instrumenta Domini^a) videlicet sacramenta ecclesiastica ministrantur, pro offensis et culpis populi remittendis ad supplicandum divine majestati specialiter deputatum, in quo etiam delictorum venia confidentius impetratur, inter cetera firmo fundamento ac humanis expositis^b) edificiis communiri deceat, ut Deo grata^c) existat, insipientibus^d) et ingredientibus sit devotus /f. 47v/ et placidus, et considerantes alliciat^e), reficiat et informet^f), sacro approbante consilio, statuimus ut episcopi, abbates, prelati, rectores ecclesiarum, et religiosi quicumque, in suis admonitionibus, predicationibus, confessionibus et alias ubicumque, quantum comode peterunt^g), clericos, plebes et populos inducant attentius et informent, quod cum ecclesie ordinariis subjecte, et constructione, reparatione, emendatione et ornamentis ecclesiasticis indignerint, ad predicta facienda et habenda de bonis sibi a Deo collatis contribuant, et helemosinas conferant competentes. Ordinarii autem locorum provideant quod ecclesie rurales, que eis subsunt, taliter reparentur, quod in eisdem, saltem semel in anno, scilicet in die invocationis ipsarum, decenter misse valeant celebrari, rectores parrochianos et subditos eorumdem^h) ad premissa omnia, si necessarieⁱ⁾ fuerit, compellendo, constituendo nichilominus rectores et aliquos parrochianos illorum^j) collectores, operarios et executores qui ad premissa complenda sint fideles, solliciti et attenti. Ut autem devotius et facilius omnes et singuli ad premissa inclinentur, omnibus vere penitentibus et confessis, tam qui predictis^k) pias helemosinas et caritativa subsidia erogaverint, tam religiosis et aliis qui alios ad hec facienda induxerint, XL^a dies de injunctis eisdem penitenciis, Dei^l) confisi misericordia seu^m) clementia, misericorditer relaxamus. ⁋ Suffraganei vero in suis dyocesibus concedant indulgentias in predictis, proutⁿ⁾ Deus /f. 48/ ministraverit et fructum exinde noverint provenire.

a) Corr. Dominum LrAu, Mansi, Deum Baluze. – b) Corr. expolitis. – c) Corr. gratus – d) Corr. inspicientibus. – e) illiciat LrAu, Mansi. – f) formet LrAu, Mansi. – g) Corr. poterunt Baluze, potuerint LrAu, Mansi. – h) ecclesiarum earumdem LrAu, Mansi. – i) Corr. necesse. – j) Corr. illarum. – k) predictas LrAu, Mansi. – l) de omnipotentis Dei LrAu, Baluze, Mansi. – m) Ces deux mots absents LrAu. – n) ut LrAu, Mansi.

(11^/41) [Qualiter crisma et oleum debeant custodiri]¹¹².

Omnes ministros ecclesiarumque rectores provincie Auxitane^a) exortamur in Domino, eis nichilominus in virtute sancte hobedientie injungendo, ut in cunctis ecclesiis sibi commissis crisma et heucaristia^b) sub clavibus fideliter conserventur^c), ne inde possint ˓h˒orribilia^d) excerceri, nec in ipsis est, exponant^e) superlectilibus^f), vasis, archis propriis, aut etiam alienus^g), et ad habendum calices argenteos studeant et vasa, et mi˓ni˒sterii vestimenta, pallas altaris necnon et ipsa corporalia tam nitida et munda teneant, ne alicui sint orriri^h), et ut pocius Dei bazilice quam domus laice videantur. Nimisⁱ⁾ enim nisi^j) ˓videtur˒ absurdum in sacris sordes negligere, qui^k) dedecerunt^l) etiam^m) in prophanis. Si autem propter ingruentem neccessitatem aliqua vasa vel sculptiliaⁿ⁾ in ecclesiis conservandum^o) poni contingerit^p), neccessitate cessante, ab ecclesiis expellantur. Transgressores predictorum ordinariorum arbitrio puniantur. /Extra, De custodia eucharistie, est initialis et finalis^q)113.\

a) provinciarum nostrarum Labbé & Cossart. – b) Corr. eucharistiam LrAu, Mansi, eucharistia et chrisma Labbé & Cossart. – c) conservent LrAu, Mansi. – d) sortilegia Labbé & Cossart. – e) Ne ipsas ponant LrAu, Mansi, nec illas exponant Baluze, et quod ipsa non exponant Labbé & Cossart. – f) Corr. supellectilibus, super fictilibus Mansi. – g) alienis LrAu, Baluze, Mansi, aut aliorum Labbé & Cossart. – h) Corr. horrori, orrori LrAu (errori ms. D), horrori Labbé & Cossart, Mansi. – i) Minus Labbé & Cossart. – j) Mot inutile. – k) Corr. que. – l) dedecerent LrAu, Baluze, non decent Labbé & Cossart, decedent Mansi. – m) etiam absent LrAu, Mansi. – n) Corr. supellectilia – o) Corr. conservanda. – p) Corr. contigerit. – q) Placé après De immunitate ecclesiarum (11^/42) mais concerne (11^/41).

(11^/42) De immunitate ecclesiarum¹¹⁴.

Ut ecclesie nostre provincie personeque ecclesiastice in plenitudine et libertatis, et integritati juris sui et rerum letentur, et propulsetur ac refrenetur temeritas malignorum, statuendo precipimus observari statutum dicti domini Symonis¹¹⁵ ˓in˒ quo, inter alia, continetur : ut omnes qui nova pedagia constituerint^b) et qui antiqua ad clericos et res ipsorum extenderint, eo ipso excommunicationis sententia sin˓t˒ ligati. Hec ex quadam constitutione domini Symonis que incipit Sanguis suge, situ^b) eodem titulo est ex hac.

a) constituunt LrAu. – b) Corr. sita.

(11^/43) /f. 48v/

[Indulgencie visitantibus ecclesias¹¹⁶.]

Ad divini cultus augmentum, devotionem populi excitandam, ac temporalis pene pro delictis debite remissionem facilius consequenda˓m˒, de Dei clementis^a) confisi misericordia^b), sacro approbante consilio, omnibus visitantibus ecclesias cathedrales nostre provincie singulis annis, in vigiliis et etiam in die sollempnitatis invocationis cujuslibet earumdem, vere penitentibus et contritis, XL^a dies, et in singulis diebus octavarum sollempnitatum ipsorum^c), XX^a dierum^d) de injunctis eis penitentiis misericorditer indulgemus. ⁋ Et statuendo precipimus, quod quilibet suffraganeorum nostrorum, de voluntate nostra et coepiscoporum suorum, predictis indulgeat^e) illud idem.

a) omnipotentis LrAu, Baluze, Mansi. – b) clementia LrAu, Baluze, Mansi. – c) Corr. ipsarum. – d) Mot absent LrAu, Baluze, Mansi. – e) indulgeant LrAu, Mansi.

(11^/44) ⁋ Item¹¹⁷ precipimus, quod ˓in˒ singulis ecclesiis cathedralibus, regularibus, collegiatis et parrochialibus nostre provincie, dum missarum sollempnia in missa^a) ˓majori˒^b) celebrabuntur, ibidem, immediate post orationem dominicam, et pro pace et bono statu Ecclesie, regum, principum, comitum, populi et terre, juxta varietatem temporum ad Deum fiat oratio specialis.

a) Ces deux mots absents Mansi. – b) majori in missa B.

(11^/45) [Quod in ecclesiis non teneantur parlamenta¹¹⁸.]

Cum ecclesia Dei domus orationis esse^a) debeat, non alterius negociationis, ut cum pace et quiete intentis precordiis devote orationes et sacra sollempnia valeant^b) celebrari, et nimis adsurdum^c) sit et crudele quod ibi exerceatur judicium sanguinis, ubi est tutela refugii constitata, ⁋ presenti^d) prohibemus edicto ne de cetero judices¹¹⁹ seculares, cujuscumque sint conditionis aut status, causas suas, maxime^e) ubi de sanguinis effusione et corporali pena agitur, in ecclesiis vel cimiteriis audea˓n˒t agitare, statuta, parlamenta facere, nisi pieta-/f. 49/-tem suadeant^f), consuetudine contraria non obstante. Contrarium facientes post publicationem presentis edicti, quam eis in synodis per ordinarios, prout eis subsunt, fieri volumus, excommunicationis sententie ipso facto {volumus} subjacere, et processus eorum nichilominus et prolate sententie in dictis locis omni careant roboris firmitate.

a) dici Baluze. – b) in ea valeant LrAu, Baluze, Mansi. – c) Corr. absurdum. – d) Transcrit à partir d’ici jusqu’à non obstante, puis reprise de et processus eorum jusqu’à firmitate Larcher. – e) causas suæ materiæ B. – f) pietate suadeantur LrAu, Mansi.

(11^/46) [De confugientibus ad ecclesiam¹²⁰.]

•\|Nota contra illos qui victualia subtrahunt et molestias inferunt illis qui ad tutela ecclesie confugiunt.|/

Publicari precipimus et observari statutum dicti domini Symonis quo cavetur quod quicumque¹²¹ confugientes^a) ad ecclesiarum tutelam ibidem vulneraverit, mutilaverit, interfecerit, victualia subtraxerit, vel ne habere^b) aut dare eis valeant^c) impedimentum^d), per se vel alium seu alios, aut custodes, ne exinde exire possint, quoquomodo posuerit, intenderit^e), inde extracxerit^f) violenter preterquam in casibus a canonibus permissis, extractos^g) vulnerare seu mutilare, aut eis^h) ultimum supplicium inferre presumpserit, et quicumque predicta vel aliquod predictorum fieri perceperit^j) aut procuraverit, seu consilium vel opem adhibuerit hujus celeribus perpetrandis, taliter delinquentes excommunicationis sententie subjaceant^k) ipso facto.

a) fugientes LrAu. – b) vehere Baluze. – c) volentes LrAu, Baluze. – d) impedeverit LrAu, Baluze. – e) Corr. incenderit. – f) Corr. extraxerit. – g) extractas LrAu. – h) eis absent LrAu. – i) Corr. preceperit. – k) subjacebit LrAu.

(11^/47) ⁋ Item¹²² quicumque talibus mutilatoribus et interfectoribus et quicumque hujusmodi mutilationes et homicidia fieri perceperint^a) vel procuraverint, et quicumque facientibus talia consilium vel opem impendiverint, beneficia et feuda, si qua^b) ab ecclesiis taliter violatis obtinent, ipso facto amittant, et ad ecclesiam, a qua illa obtinent, libere revertentur^c).

a) Corr. preceperint. – b) Corr. que. – c) Corr. revertantur.

(11^/48) ⁋ Filii autem eorumdem¹²³ non possunt de predictis aliquid obtinere et ad beneficia ecclesiastica ex tunc assequenda, eo ipso efficiuntur^a) inhabiles et indigni /f. 49v/ capitulo, titulo^b)124 Quorumdam insolertias^c) perversorum^d) domini Symonis¹²⁵. Nos autem ad predicti^e) statuti pleniorem observantiam quoad quedam adicimus quod quicumque de cetero culpabiles quoquomodo inventi fuerint in premissis vel aliquo^f) premissorum, quousque plene satisfecerint ecclesiis violatis et illis quorum interest, christiana careant sepultura : etiamsi in mortis articulo ab excommunicationis sententia super predictis a quoquam forsan fuerit^g) absoluti.

a) efficientur LrAu, efficiantur Baluze. – b) ut e titulo capitulorum LrAu. – c) Corr. insolentias. – d) Ces deux mots absents de LrAu, Baluze. – e) predictam LrAu. – f) aliquorum LrAu. – g) fuerint LrAu, Baluze.

(11^/49) [De excommunicatis¹²⁶.]

Quicumque dominium temporale obtinentes interdixerint subditis suis ne prelatis, aut clericis, seu personis ecclesiasticis quicquam vendant, aut emant aliquid ab eisdem, neque ipsis bladum molant, cogant^b) panem, aut alia obsequia exibeant, cum talia presumantur interrogationem^c) ecclesiastice libertatis, denuntientur et publicentur ipso facto excommunicationis vinculo innodati.

a) quidcumque LrAu, quodcumque Mansi. – b) Corr. coquant LrAu, Baluze, quo carius Mansi. – c) Corr. in derogationem.

(11^/50) ⁋ Si autem communitates seu universitates^a) quorumcumque locorum contra predictas personas quoquomodo in predictis delinquerint^b), tamdiu eo ipso subjaceant interdicto ecclesiastico quousque eis per eas^c fuerit plenarie satisfactum. ⁋ Item constitutiones domini^d) Alexandri IIII^ti. Quia nonnulli, et Bonifacii VIII Clericis laycos, Romanorum^e) pontificum, eodem titulo^f) precipimus observari¹²⁷.

a) communitas seu universitas LrAu, Mansi. – b) deliquerint LrAu, Baluze, Mansi. – c) eos LrAu, Mansi, eis Baluze. – d) constitutionem dominorum LrAu, Mansi. – e) felicis recordationis Romanorum Baluze. – f) e. ti. : corr. etiam d’après LrAu ; ces deux mots absents Baluze.

(11^/51) De clandestina desponsatione¹²⁸.

Quia ex^a) clandestinis sponsalibus^b) et matrimoniis quedam consueverunt infamia^c) et scandala ˓h˒actenus provenire, statuimus ut nullus de cetero, cujuscumque conditionis existant, sponsalia vel matrimonia contrahere audeant, maxime in gradu prohibito, nec aliqua alia sacramenta ecclesiastica recipere sine suorum presbiterorum licentia et assensu^d). ⁋ Nec presbyter aliquis ˓ea˒ alibi quam in propria /f. 50/ parrochia eisdem nisi in neccessitate audeat ministrare. Contrarium facientes rectores ecclesiarum vel eorum locatenentes et persone religiose, cujuscumque conditionis existant, ab ingressu ecclesie per unum mensem ipso facto noverint se suspensos. Parrochiani vero, preter^e) penas a jure statutas, arbitrio ordinarii puniantur. Nec parrochialis sacerdos clandestinatis^f) matrimoniis^g) intersit, ymo cum s˓c˒iverit, ea incontine˓n˒ti prohibeat sub pena superius annotata.

a) de LrAu. – b) exponsalibus LrAu. – c) infamie LrAu, Baluze. – d) consensu LrAu. – e) preterquam LrAu. – f) clandestinis LrAu, Baluze. – g) Mot absent LrAu.

(11^/52) ⁋ Item quod aliqui non contrahant matrimonia seu sponsalia in gradu prohibito scienter, nec procurent ea contrahi. ⁋ Alioquin tam contrahentes quam procurantes eo ipso sint excommunicationis vinculo innodati.

(11^/53) [De judeis et leprosis¹²⁹.]

•\|De judeis et leprosis.|/

De judeis¹³⁰, quorum perfidia plerumque simplices christianos decipit fraudulenter et maliciose secum pertrahit in errorem, statuimus ut non nisi^a) in civitatibus, castris aut aliis locis insignibus habitare presumant, et ibidem ad partem a fidelibus segregati. Nec novas audeant erigere synagogas, nec in suis domibus pro servitio vel alias habere permittantur mancipia christiana. Nec in die parasceves^b) hostia vel fenestras apertas habeant, sed clausas^c) teneant tota die^c)131.

a) nisi absent LrAu. – b) parasceve LrAu. – c) clausa LrAu.

(11^/54) ⁋ Item [quia] leprosi [ex eorum assidua et vicina conversatione, sanos possent inficere christianos, statuimus quod^a)] sequestrati maneant a sanis fidelibus christianis, nec tabernas intrent, nec ecclesias, nec mercatum neque macellum, neque portent [pannos^b)] virgatos, neque coloratos p\|a|/nnos^c) neque comes^d) nutriant nec cum sanis sepeliantur. Et tam judei quam [ipsi^e)] signa patentia defferant ut ab aliis discernantur, et etiam seculares. Et premissa de judeis domini locorum temporales faciant conservare^f) et si necesse /f. 50v/ fuerit ab ordinariis per censuram ecclesiasticam compellantur, et leprosi super predictis ab ordinariis arceantur.

a) quod donné par LrAu (ms. D), Baluze. – b) pannos idem. – c) pillos LrAu, pannos Baluze. – d) Corr. comas. – e) ipsi donné par LrAu, Baluze. – f) observare LrAu, observari Baluze.

(11^/55) De sortilegiis¹³².

Quia in volatu et garritu avium, in spatulis vel ossibus animalium, in verbis seu responsis fatuis quorumdam qui vulgariter divini et divine vocantur quamplures nostre provincie futura exquirere asseruntur in eorum prejudicium animarum, cum solius sit proprium scire futura Dei, et timendum sit ne per assiduitatem in ydololatria˓m˒ elabantur, statuimus omnes tales utriusque sexus necnon omnes et singulos sortilegos, divinatores, demones invocantes, auguriis abutentes, divinos et divinas, et in premissis dantes consilium vel favorem, singulis diebus dominicis, in ecclesiis parrochialibus, excommunicatos publice nunciari^a) et canonice per ordinarios locorum inlectare^b), nec in confessionibus, nisi in mortis articulo, a predictis absolvantur, nisi per predictos ordinarios vel eorum licentia speciali. Rectores autem ecclesiarum, si in premissis negligentes fuerint vel remissi, eorumdem ordinariorum arbitrio puniantur.

a) nunciare LrAu (ms. D), Baluze. – b) Corr. mulctari.

(11^/56) De penitentiis et remissionibus¹³³.

Observare^a) precipimus quod omnis parrochianus utriusque sexus fidelis semel in anno teneatur omnia peccata sua rectori proprio vel locum tenenti fideliter confiteri et injunctam sibi penitentiam propriis viribus studeat adimplere, suscipientes^b) reverenter ad minus in Pascha, eucharistie sacramentum, nisi de proprii consilio sacerdotis, ex causa, ˓a˒ perceptione ipsius duxerit abstinendum. Alieno autem sacerdoti confiteri non audeant^c) nisi in mortis articulo, vel nisi in sua parrochia^d) deliquerit, vel a proprio /f. 51/ sacerdote petita licentia et obtenta. Si autem predicta non observaverit, in vita ab ingressu ecclesie arceantur^e), et in morte christiana careant^f) sepultura. Et statutum hujusmodi, singulis annis, in synodis precipimus publicari ne quisquam^g) per ignorantiam se valeant^h) excusare. Ordinarii autem in suis dyocesibus aliquibus ydoneis committant vices suas qui super casibus episcopalibus absolvere valeant penitentes.

a) observari Baluze. – b) suscipiens LrAu, Baluze. – c) audeat LrAu. – d) extra parrochiam suam LrAu, Baluze. – e) arceatur LrAu. – f) careat LrAu. – g) quicumque LrAu. – h) Corr. valeat.

(11^/57) De sententia excommunicationis¹³⁴.

Excommunicamus¹³⁵ et mandamus denunciari excommunicatos publice, omnes concubinarios, usurarios et adulteros manifestos.

(11^/58) ⁋ Item¹³⁶ nullus professus religiosus tacite vel expresse sue religionis habitum dimittat temere ubilibet nec accedat ad queomnis^a) studia litterarum, nisi de sui superioris petita canonica licentia et optenta. Contrarium faciens^b) excommunicationis incurrat^c) sententiam ipso facto.

a) Corr. quevis. – b) facientes Mansi. – c) Corr. incurrant Mansi, incurrit LrAu.

(11^/59) Ne clerici vel monachi c. VI^o137.

Quicumque statuta edita et consuetudines introductas contra ecclesiasticam libertatem, statutarii et scriptores statutorum ipsorum nec non domini temporales, consules, rectores, et consiliarii locorum, ubi hujusmodi statuta et consuetudines de cetero edita fuerint vel servata, et illi qui secundum ea facere presumpserint vel judicare, vel in formam publicam scribere judicata vel facta, vel contra dictam ecclesie libertatem fraudem, directe vel indirecte, consilium vel opem duxerint adhibendum, nisi infra mensem a tempore publicationis hujusmodi numerandum^a), predicta cum satisfactione debita duxerint revocanda, in excommunicationis sententiam ipso facto se noverint incidisse.

a) numerando Mansi.

(11^/60) Jure canonico caveat domini Symonis est¹³⁸.

Constitutionem domini Gregorii ˓X˒ in eodem titulo positam^a), que incipit /f. 51v/ ˓Quicumque˒ pro eo¹³⁹, in synodo^b) suffraganeorum nostrorum publicari precipimus et ab ipsis subditis inviolabiliter observari.

a) Ces trois mots rayés dans Baluze. – b) synodis Mansi.

(11^/61) [De debitis et eorum solutionibus¹⁴⁰.]

Excommunicamus et excommunicatos publice denuntiari precipimus conditores^a), qui instrumentum soluti debiti detinent, nisi infra XV dies, si comode fieri poterit, restituerint requisiti ipsum instrumentum debitori, vel alii legitime^b) pro eodem, vel saltem ipsam cancellaverint, vel fregerint, vel instrumentum fecerint de soluto infra terminum ante dictum. Et hanc constitutionem frequenter in parrochialibus ecclesiis provincie Auxitane precipimus publicari.

a) Corr. creditores d’après LrAu, Mansi. – b) legitimo LrAu, Mansi.

(11^/62) [De interdictis¹⁴¹.]

•\|Nota contra occupantes bonorum clericorum.|/.⁂

Subponimus^a) ecclesiastico interdicto omnem locum provincie Auxitane, ubi manifesta rapina ecclesiarum, religiosorum, clericorum, vel personarum ecclesiasticarum reponitur, quamdiu dicta rapina ibi fuerit, vel clericus, aut persona ecclesiastica, contra voluntatem sui prelati, inibi capta a quocumque detinetur. Et si de loco ad locum mutata fuerit, primus locus et alia unde et ubi mutantur^b) usque ad condignam^c) satisfactionem eo ipso sub^d) ecclesiastico remaneant interdicto. Et si in predictis quispiam scienter consenserit^e), ipso facto pena consimili sit ligatus. Raptores autem hujus[modi] ipso facto denuntientur publice excommunicationis vinculo irretiti.

a) Corr. Supponimus. – b) mutatur LrAu, Mansi. – c) dignam LrAu, Mansi. – d) Mot absent LrAu, Mansi, supposita Baluze. – e) concesserit LrAu.

(11^/63) [De tallia non imponenda super clericos aut religiosos¹⁴².]

•\|Nota contra talliantes personas ecclesiasticas tam ratione personarum quam bonorum.|/.⁂

Excommunicamus et excommunicatos publice denuntiare^a) precipimus comites et vicecomites, baronos^b) et consules, bajulos et alios quoscumque, qui clericos, relîgiosos, reclusos, leprosos, ratione personarum vel patrimonii ipsorum, ausi fuerint talliare, vel aliquid pro tallia exigere ab eisdem, nisi sit^c) exacta^d) /f. 52/ infra XV^e) dies plene restituerint requisiti.

a) Corr. denuntiari. – b) Corr. barones. – c) Corr. sic. – c) exactam Baluze. – f) vigenti LrAu (ms. D), viginti Baluze.

(11^/64) [Modus absolvendi excommunicatos¹⁴³.]

Precipimus quod si sacerdos aliquem in mortis articulo a sententia excommunicationis, suspentionis vel interdicti quibus tenebatur canonice, absolverit, et dicta de infirmitate convaluerit absolutus, quam citius commode poterit, ad illum qui eum prius excommunicaverat remittatur cum litteris absolventis, ut secundum Deum ab eodem recipiant^a) consilium salutarem^b) ; quod si facere recusaverit, denuncietur excommunicamus^c) publice sicut prius, et quod absolvens hujusmodi^d) teneatur infra XV dies sub pena X^e) sol. tolosan. loci ordinario applicanda denuntiare superiori nomine^f) absoluti, fidejussorum, et pignora que occasione receperit supradicta.

a) Corr. recipiat. – b) Corr. salutare. – c) Corr. prout excommunicatus LrAu, excommunicatus Baluze. – d) Mot absent LrAu. – e) II LrAu, duorum Baluze. – f) Corr. nomina.

(11^/65) Extra, eodem titulo, Eos. Lib. VI¹⁴⁴.

[Punitio excommunicatorum¹⁴⁵.]

Quicumque in excommunicationem^a) per annum extiterint animo indurato, preter mulctam consuetam talibus impositam pro tam evidenti coutemptu clavium Ecclesie, C sol. monete currentis ordinariis locorum solvere compellantur. Et nichilominus superiores locorum^b), domini temporales, ut eos cogant redire ad suum^c) matris Ecclesie per juris remedia, si opus fuerit, per locorum ordinarios censura ecclesiastica compellantur.

a) Corr. excommunicatione. – b) eorum LrAu– c) Corr. sinum.

(11^/66) Extra, De privilegiis, cap. Episcoporum, Lib. VI^o. Bonifacii VIII¹⁴⁶.

[Excommunicati non permittantur in ecclesia¹⁴⁷.]

Observari precipimus ne clerici seculares, vel religiosi quicumque quantumcumque exempti, in locis interdictis ab homine vel a jure, nisi quantum eis^a) a jure conceditur, celebrent vel faciant celebrari divina, vel excommunicatos vel interdictos publice admittant ad divina, \vel/ ecclesiasticam sepulturam. Qui vero contra [predicta] presumpserint, preter alias penas a jure statutas ingressum ecclesie noverint interdictum /f. 52v/ donec de predictis^b) satisfecerint competenter. Si autem dicto interdicto durante, in ipsa ecclesia se divinis immiscuerint, sicut prius, irregulares efficiuntur, nec durante interdicto, si decesserint, debent in cymiterio vel ecclesia, nisi petierint^c), sepeliri. Ut autem hujus˓modi˒ periculum evitetur, excommunicatorum nomina inscribi precipimus et cum statuto hujus˓modi˒ in singulis parrochialibus ecclesiis diebus dominicis publicari.

a) nisi in casibus in quibus LrAu (ms. D). – b) premissis LrAu– c) Corr. penituerint.

(11^/67) [Quod non pignorentur bona ecclesie¹⁴⁸.]

Persone ecclesiastice vel eorum^a) bona pro aliis non marchentur^b), vel pignore˓n˒tur. Contrarium facientes, nisi de premissis satisfecerint infra mensem, ipso facto sint excommunicationis vinculo innodati. Universitates locorum ecclesiastico subjaceant interdicto, consuetudine contraria non obstante.

a) Corr. earum. – b) marchientur LrAu, Mansi.

(11^/68) [Ut nullus locus supponatur ecclesiastico interdicto pro debito pecuniario¹⁴⁹.]

Precipimus quod nullus locus pro pecuniario debito subponatur^b) ecclesiastico interdicto, sine sedis apostolice ˓licencia˒ speciali, secus presumptum est irritum ipso jure.

Extra, constitutione extravagantis domini Bonifacii VIII que incipit Ad perpetuam¹⁵⁰.

a) Corr. supponatur.

(11^/69)

Denuntiari precipimus¹⁵¹ publice excommunicatos, universos et singulos, qui apud edes sacras deposita ecclesiarum vel ecclesiasticarum personarum arrestaverint, saziverint^a) vel occupaverint, et qui arrestari, saiziri vel occupari^b) mandaverint, et qui talia occupata, saizita seu arrestata receperint, et qui in predictis scienter dederint, publice vel occulte, consilium, auxilium vel favorem. Precipimus¹⁵² autem omnibus suffraganeis nostris ut predicta statuta habeant et ea in synodis suis annis singulis publicent et faciant a subditis inviolabiliter observari.

a) Corr. saisiverint, saisinaverint Mansi. – b) occupare LrAu.

(11^/70) [Tempus publicationis constitutionum¹⁵³.]

Publicate fuerunt hec constitutiones predicte apud Nuguerolium^a), die lune [proxima^b)] post festum beati Andree^c) /f. 53/ apostoli, in consilio provinciali celebrato per reverendum in Christo patrem dominum A(manevum)¹⁵⁴, divina miseratione archiepiscopum Auxitanum, presentibus et assistentibus sibi venerabilibus Tarbiensi¹⁵⁵, Convenarum^d)156, Lectorensi¹⁵⁷, Vasatensi¹⁵⁸, Aquensi¹⁵⁹, Olorensi¹⁶⁰, Lascurrensi¹⁶¹, Adurensi ˓episcopis˒, et domino^e) B(ernardo)¹⁶² Cozeranensi^f) electo et confirmato, et domino Ar(naldo) R(aimundo)¹⁶³, electo concorditer Bayonensi, et quampluribus abbatibus, p˓ri˒oribus ac aliis subditis provincie Auxitane, sub anno Domini M^oCCC^oIII^o164.

a) Nugarolium LrAu, Baluze. – b) proximo LrAu. – c) Réclame de cahier : apostoli. – d) Convenensi LrAu, Baluze. – e) Ces deux mots absents de LrAu, Baluze. – f) Conseranensi LrAu, Baluze.

Notes